سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 444

کند؟ می تواند در ردیف واقع و صلاحت تقیید واقع را داشته باشد؟ یک چنین چیزی امکان ندارد و مستحیل است.

عدم تصور تناقض بین دو شیء مقدّم و مؤخّر

بعد یک طرز دیگر استدلال می کند، می فرماید: شما در معنای نقیض، می گویید:

«نقیض کل شیء رفعه» پس در حقیقت، رفع با نقیض یک معنا دارد. وقتی که می خواهید نقیض را معنا کنید، می گویید: «نقیض کل شیء رفعه، فالرفع هو النقیض» در آن طرف در باب متناقضین می گویید: در تحقق تناقض، هشت وحدت باید رعایت شود. یکی از آن وحدات ثمانیۀ ملحوظۀ در نقیض، عبارت از وحدت رتبه است. همان طوری که زمان و مکان و خصوصیات دیگرش باید وحدت داشته باشد، و در هفت چیز دیگر اتحاد در کار باشد، یکی از مسائل هم مسألۀ رتبه است، که اگر رتبه نقیضین، متخالف با یکدیگر باشد، یکی تقدّم داشته باشد، و دیگر تأخّر داشته باشد، اینجا تناقض تحقق پیدا نمی کند. حتما باید در رتبه واحده این معنا ملاحظه شود. لذا(این را من اضافه می کنم) در امر به شیء مقتضی نهی از ضد، آنجا هم یک چنین حرفهایی هست. آنهایی که عدم الضد را مقدمه برای وجود ضد دیگر قرار داده اند، و گفته اند: یکی از مقدمات تحقق یک ضد، نبودن ضد دیگر است، آنها هم آنجا گرفتار همین اشکال شده اند برای این که اگر عدم الضد، مقدمیت برای ضد دیگر داشته باشد، معنایش این است که عدم الضد در رتبۀ وجود الضد باشد. اگر عدم ضد تقدّم داشته باشد، باید وجود الضد هم تقدم داشته باشد، برای این که نقیضین باید در یک رتبه قرار بگیرند. معنای مقدمیت، تقدّم رتبی است، آن وقت اگر عدم یک ضدی عنوان مقدمیت پیدا کند، معنایش این است که این عدم، تقدّم رتبی دارد، و اگر عدم، تقدّم رتبی داشت، باید وجود هم داشته باشد برای این که عدم و وجود نمی شود در دو رتبه باشند. این دو متناقض هستند و لازمه تناقض، بودن در یک رتبه است. پس باید وجود ضد هم تقدّم داشته باشد، درحالی که وجود ضد در رابطۀ با ضد دیگر هیچ تقدّمی ندارد چون اگر تقدّم باشد، معنایش این است که هم این ضد مقدّم بر او باشد، و هم آن ضد مقدّم بر این، زیرا عنوان ضدّیت در هردو تحقق دارد. اگر وجود این ضد تقدّم دارد، وجود ضد دیگر هم تقدّم دارد.

بالاخره می فرماید: یکی از وحدات ثمانیه، مسألۀ وحدت رتبه است، و چون در اینجا وحدت رتبه نیست، ما نمی توانیم بگوییم: بین این رفع با آن حکم واقعی، منافات هست