سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 447

همان حالت انقلاب و تبدل شک به یقین است. این حرف در باب علم هم به همین صورتی که عرض کردیم هست، هیچ فرق نمی کند. نه علم توقف بر واقعیت دارد و نه جهل توقف بر واقعیت دارد. خیلی از اوقات شما به مسائلی یقین پیدا می کنید، بعد سراغش می روید می بینید اشتباه کرده اید و هیچ گونه واقعیتی نداشته منتها اصطلاحا از چنین مواردی به جهل مرکب تعبیر می کنند اما در آن حال از نظر صورت علمیه هیچ فرق نمی کند. صورت علمیه شما درباره مجیء زید و مجیء عمرو یکسان است، بعد می روید تحقیق می کنید می بینید زید آمده ولی عمرو نیامده درحالی که از نظر صورت علمیه در ذهن شما هیچ فرقی وجود نداشته، این اولا.

عدم قصور حکم واقعی از هم رتبه بودن با حکم ظاهری

حالا از این اشکال می گذریم، این اشکال را کنار می گذاریم، اشکال مهم این است.

حکم ظاهری از حکم واقعی تأخر دارد، روی این مبنایی که حالا پذیرفته ایم که جهل تأخّر دارد، این را می پذیریم. اما سؤال این است که چرا حکم واقعی در رتبۀ حکم ظاهری نباشد؟ حکم ظاهری قصور دارد از این که در رتبۀ حکم واقعی باشد اما حکم واقعی چه قصور دارد؟ چه نقصی در حکم واقعی هست که در مرتبۀ حکم ظاهری هم وجود داشته باشد؟

فقط یک مطلب اینجا وجود دارد، و با توضیحی که ما در باب اطلاق دادیم جواب این مطلب روشن است، و آن این است که می گویند: اطلاق آن حالاتی را شامل می شود که در رتبۀ خود حکم باشد. رقبه اطلاقش ایمان و کفر را شامل می شود برای این که ایمان و کفر در همان رتبه است. اما برای دلیل نسبت به حال علم و جهل نمی توانیم اطلاق قائل شویم برای این که حالت جهل و حالت علم تأخّر دارد، و اطلاق نمی تواند در رابطۀ با حالات متأخّره نقش داشته باشد. اطلاق در رابطۀ با همان حالاتی است که در عرض خود حکم است، و در عرض متعلق حکم است. اما آن حالاتی که مربوط به بعد است، و مربوط به رتبه های متأخره است، در مورد اینها اطلاق معنی ندارد.

جواب این حرف این است که شما اطلاق را بد معنی کرده اید. اگر اطلاق را به معنای شمول و سریان بگیریم، که به مشهور هم اینطور نسبت داده شده، شمول و سریان شامل حالات متأخّره نمی شود اما ما اطلاق را اینطور معنی نکردیم، ما گفتیم: معنای اطلاق این است: وقتی که مولی رقبه را متعلق حکمش قرار می دهد، معنایش این است که این تمام