سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 452

اطعامی بکند، منتها نمی داند گفته است: اطعام کند مطلق حیوان را که در نتیجه هر نوعی از انواع حیوان باشد، کفایت می کند یا این که نذر کرده اطعام خصوص نوع انسان را، که اطعام سایر انواع دیگر کفایت نکند؟ اینجا هم امر دایر بین جنس و نوع است.

یک فرض دیگر: امر دایر بین طبیعی و فرد است، بین نوع و مصداق است. نمی دانیم آیا کلی طبیعی مأمور به است؟ یا این که کلی طبیعی به ضمیمه یک خصوصیت فردیه، یک خصوصیت مثلا صنفیه، مأمور به است. مثل این که مولا اکرام را ایجاب کرده، نمی دانیم که آیا مأمور به اکرام طبیعت الانسان است، که در ضمن هر فردی تحقق پیدا کند، این مأمور به تحقق پیدا کرده یا این که مأمور به اکرام خصوص زید است، که زید، همان انسان متخصّص به خصوصیت زیدیت است؟ امر دایر بین نوع و فرد است، بین طبیعی و مصداق است.

آیا در درجه اول در این موارد، برائت عقلیه جریان پیدا می کند یا نه؟ البته بین این مواردی که ما ذکر کردیم امکان دارد که بعضی ها تفصیل هم داده باشند یعنی یک احتمال این است که همه این سه مورد را ما مساوی باهم بدانیم، به این صورت که بگوییم: در هیچ کدام برائت عقلیه جریان پیدا نمی کند. فرض دیگر این که مساوی بدانیم، و در تمام اینها برائت عقلیه را جاری بدانیم. احتمال سوم، بین مطلق و مشروط و آن دوتای دیگر یک فرقی قائل شویم، بگوییم: در مطلق و مشروط، برائت جریان پیدا می کند، اما در جنس و نوع و نوع و مصداق، جریان پیدا نمی کند. این احتمال هم در کار هست کما این که بعدا ذکر می شود.

عدم جریان برائت عقلیه در مقام از نظر محقق خراسانی(ره)

از کفایه مرحوم آخوند آن احتمال اول استفاده می شود، که در هیچ یک از این موارد ثلاثه، برائت عقلیه جریان پیدا نمی کند، بلکه از عبارت ایشان اینطوری استفاده می شود اگر ما در اقل و اکثر در اجزا که بحثش گذشت، قائل به عدم جریان برائت عقلیه شویم، که خود مرحوم آخوند هم قائل شده اند، اینجاها دیگر مسلّم برائت عقلیه جریان پیدا نمی کند. اگر در باب اجزا کسی برائت عقلیه را جاری ندانست، در اینجا دیگر کأنّ به طریق أولی برائت عقلیه جریان پیدا نمی کند.

اما اگر کسی در آنجا قائل به جریان برائت عقلیه شد، که قول به جریان برائت عقلیه در آنجا، فقط از راه انحلال بود، می گفتند: علم اجمالی انحلال پیدا می کند به یک علم