سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 455

تعدد حصص کلی طبیعی برحسب تعدد افراد

این طوری که از عبارت مرحوم آخوند استفاده می شود، و مهم تر مرحوم محقق اراکی، مرحوم آقا ضیاء، در موارد متعددی از بحثهای اصولیشان به این معنا تصریح کرده اند که مقصود از«نسبه الطبیعی الی الافراد، نسبه الآباء الی الاولاد» این است که یک کلی طبیعی، به عدد افرادش دارای حصّه های مختلف است، کأنّ دارای قسمتهای مختلف است، و بین این حصّه ها هم مغایرت و مباینت تحقق دارد. معنایش این است که «أنّ فی زید حصه من ماهیه الانسانیه» یک حصّه از ماهیت انسان در زید وجود دارد که به اعتبار وجود آن حصّه در زید، ما زید را مصداق انسان می دانیم. وقتی که می گویید:

«عمرو فرد من افراد الانسان» آن هم معنایش این است که یک حصّه ای از نوع انسان در عمرو وجود دارد، و به اعتبار آن حصّه، ما عمرو را مصداق انسان می دانیم. اما این دوتا حصّه ها ارتباطی باهم ندارند و باهم مغایر هستند و غیر قابل جمع است. فقط یک قدر جامعی دارد به عنوان کلی طبیعی، به عنوان ماهیه الانسان، به عنوان طبیعه الانسان است.

وقتی که شما الانسان می گویید، هم قابل انطباق بر زید است، و هم قابل انطباق بر عمرو است.

این مسأله نه تنها در رابطه با طبیعی و افرادش هست، در رابطۀ با جنس و انواع هم همین حرف زده شده است. گفته اند: شما می گویید: انسان و بقر دو نوع از انواع حیوان هستند، اما این معنایش این نیست که آن حیوانیت متحققۀ در ضمن انسان، عین همان حیوانیت متحققۀ در ضمن مثلا بقر و غنم است. حیوانیتی که در ضمن انسان تحقق دارد، «حصّه من طبیعی الحیوانی»، و حیوانیتی که در ضمن بقر و غنم وجود دارد، «حصّه اخری من طبیعی الحیوان» و بین این دو حصّه، مغایرت و مباینت هست، منتها یک قدر جامعی به نام طبیعی الحیوان، و جنس الحیوان این انواع را زیر پر می گیرد، و در تحت جنسیت خودش باقی نگه می دارد. لذا اینها این عبارت را اینطوری معنا کرده اند، گفته اند:

این که در مقابل آن رجل همدانی مسألۀ آباء فرض شده - چون اولادش که اختلاف نداشت - آن رجل همدانی اب واحد تصور کرده بود، این بزرگان فلسفه در مقابل او آباء متعدد قائل شده اند. از عبارت مرحوم آخوند و صراحت مرحوم محقق اراکی استفاده می شود که معنای آباء متعدده، یعنی حصّه های مختلفه، حصّه های متعدده، و بین این حصّه ها مغایرت تحقق دارد. لذاست که مرحوم آخوند فرموده اند: صلاه در ضمن صلاه