سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 457

آیا معنای زید و عمرو انسانان، این است که ما ملتزم به یک چنین مطلبی شویم؟ یا این که کلی طبیعی عباره عن الماهیه، و وجود الماهیه، همان وجود فرد است. وجود زید تمام وجود الانسان، وجود عمرو هم تمام وجود الانسان. همان طوری که افراد، تکثّر پیدا کرده، طبیعی هم تکثّر پیدا کرده، و تکثّر طبیعی بنحوی است که شما گاهی بعضی از تقسیمات را دربارۀ او پیاده می کنید، می گویید: «الانسان اما عالم و اما جاهل، الانسان اما ابیض و اما اسود، الانسان اما حرّ و اما عبد» و این همه تقسیمات دیگری که در رابطۀ با انسان مطرح است. اگر درست است که در«الانسان اما عبد و اما حرّ» بگویید: آن حصّه ای که در ضمن احرار است، غیر از آن حصّه ای است که در ضمن ممالیک است و فقط جامع اشتراکشان، عنوان انسانیت است؟ آیا واقعیت مطلب، این است یا واقعیت مطلب این است که چون کلی طبیعی به معنای نفس الماهیه است، این نفس الماهیه قابل تکثّر است، این نفس الماهیه قابل تعدد است، بدون این که مسألۀ تخصّص به حصص مطرح باشد، و مسألۀ قسمت و بخش و امثال ذلک مطرح باشد.

اصلا این معنا قابل قبول نیست که بگوییم: انسانیت متحققه در ضمن زید، غیر از انسانیت متحققه در ضمن عمرو است. انسانیت متحققه در ضمن زید، با انسانیت متحققه در ضمن عمرو چه فرق می کند؟ فرق بین زید و عمرو در خصوصیات فردیه است، اما در جهاتی که مربوط به کلی طبیعی و مربوط به نوع انسان است، بین زید و عمرو هیچ گونه فرقی وجود ندارد. در باب جنس و نوعش هم همین طور است، آن حیوانیت متحققۀ در ضمن انسانها، با حیوانیت متحققۀ در ضمن بقر و غنم از نظر حیوانیت هیچ فرقی ندارد. فقط فرقشان در آن فصلشان است، در آن ممیّز فصلی است که عبارت از ناطقیت انسان است. اما در آن جهت جامعه و جنس مشترک، ما هیچ فرقی بین انسان و بقر و غنم ملاحظه نمی کنیم.

پس این عبارتی که ذکر شده که«نسبه الطبیعی الی الافراد کنسبه الاباء الی الاولاد» معنایش این نیست که طبیعی دارای حصّه های مختلف و متغایر باشد، بلکه معنای این عبارت، تکثّر طبیعی است، یعنی هر فردی که وجود پیدا می کند، یک طبیعی کامل وجود پیدا کرده. فرد اول که تحقق پیدا کرد، یک طبیعی کامل، فرد دوم که تحقق پیدا کرد، یک طبیعی کامل، و این انسانان، و در بالاتر انسانهای متعدد و متکثّر شدند. لذا به مرحوم آخوند عرض می کنیم که صلاه در ضمن صلاه مع الطهاره، مغایر با صلاه در صلاه فاقد الطهاره نیست همان طوری که انسانیت متحققۀ در ضمن زید، مغایرتی با انسانیت متحقق