سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 461

مبائنت قائل هستید؟ به نظر ما چنین مسأله ای اصلا قابل تصور نیست، نه تنها چنین امری باطل است، و نه تنها خلاف فرمودۀ بزرگان فلاسفه و منطقیین است و نظر آنها به این حرف نخواهد بود، بلکه یک امری است غیر قابل تصور و اصلا نمی شود انسان این امر را تصور کند. لذا بطلان این حرف کالبدیهی است، و کسی نباید در مسائل روی این مبنا تکیه کند.

اما روی آن مبنایی که ما از کلام فلاسفه استظهار کردیم که اینها وقتی می خواهند بگویند: «نسبه الطبیعی الی الافراد کالنسبه الآباء الی الاولاد» اینها می خواهند آن حرف رجل همدانی را نفی کنند.

رجل همدانی مدّعی بود که کلی طبیعی با عنوان جامعیّتش یک واحد عددی است، یعنی یک موجود واحد عددی است، منتها بین افراد و مصادیق انسان، جامعیت دارد.

اینها می خواهند این حرف را نفی کنند، می خواهند بگویند: مسأله به این صورت نیست که ما پدری داشته باشیم که موجود به وجود واحد عددی است، و دارای اولاد متکثّره و فرزندان متعدده باشد و این پدر کأنّ قدر جامع بین این فرزندان است. مسأله اینطور نیست. مسأله این است که هر فردی از افراد طبیعت، از نفس همان طبیعت، نفس همان ماهیت، نفس«حیوان ناطق» تشکیل شده به ضمیمۀ خصوصیات فردیه، به ضمیمۀ عوارض مشخصه، و در آن جهت ماهیت که قدر مشترک بین افراد است، هیچ گونه مغایرت و مباینتی بین افراد وجود ندارد. ولی در عین حال وجود الماهیه هم یک وجود نیست، بلکه وجودات متعدده، و به لحاظ همین تعدد هم هست که شما می بینید که می تواند مقسم برای متضادّین واقع شود، بگوییم: «الانسان اما ابیض و اما اسود» و الا چطوری می شود که شما انسان را مقسم برای ابیض و اسود قرار بدهید. آیا شما می توانید جسمی که در خارج وجود پیدا کرده و دارای وجود واحد است را مقسم برای ابیض و غیر ابیض قرار دهید؟ مقسم قرار دادن، دلیل بر این است که این ماهیت، قابل تکثّر است، اما بدون اینکه در ذاتش مسألۀ تکثر مطرح باشد، ممکن است ماهیتی پیدا کنیم که حتی یک وجود هم نداشته باشد، مع ذلک به عنوان کلی طبیعی مطرح است، این کاشف از این است که در ذات کلی طبیعی نه وحدت دخالت دارد، و نه کثرت دخالت دارد، هم با وحدت سازگار است و هم با کثرت سازگار است، و این مطلبی است که هم قابل تعقل است، هم با واقعیات منطبق است، و هم مراد فلاسفه از آن عبارت معروفه شان چنین معنایی است.