سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 462

جریان برائت عقلیه در باب مطلق و مشروط، نوع و جنس و طبیعی و فرد

حال که اینطور شد، می خواهیم در باب اقل و اکثر در باب مطلق و مشروط، اقل و اکثر در باب نوع و جنس، اقل و اکثر در باب طبیعی و فرد، نتیجه بگیریم. می گوییم: لازمۀ بیان ما و این مبنا این است که اقل و اکثر است، و برائت عقلیه بتواند در این سه موردی هم که ما ذکر کردیم، جریان پیدا کند، برای این که اگر امر دائر شد بین این که مثلا اکرام انسان واجب باشد، بدون این که هیچ یک از خصوصیات فردیه نقشی در متعلق امر داشته باشد، و بین این که اکرام خصوص زید واجب باشد، اینجا مرحوم آخوند دیروز می فرمودند: در اقل و اکثر در باب اجزا، انحلال قابل توهّم بود، اما در این اقل و اکثر قابل توهم نیست. از ایشان سؤال می کنیم: چرا قابل توهم نباشد؟ اینجا هم شما یک قدر متیقّنی دارید و یک مشکوکی دارید. همان طوری که در باب اجزاء، وجود قدر متیقّن و یک مشکوک، موجب انحلال علم اجمالی می شد، اینجا هم قدر متیقّن و مشکوکی داریم، و این سبب می شود که علم اجمالی انحلال پیدا کند.

قدر متیقّن ما این است، این مقدار برای ما روشن است، که می دانیم اکرام متعلّق به ماهیت«حیوان ناطق» لازم است، اکرام متعلق به ماهیت، واجب است. هیچ تردیدی در این معنا نداریم، ولی شک داریم که علاوۀ بر ماهیت، آیا خصوصیّت فردیۀ مربوطۀ به زید هم دخالت در مأمور به دارد؟ یا خصوصیّت فردیۀ متعلقۀ به زید در مأمور به دخالت ندارد؟ می گوییم: آن مقدار برای شما متیقّن، این مقدار برای شما مشکوک، چرا قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان جاری نشود؟ چرا برائت عقلیه در اینجا تحقق پیدا نکند؟ عین همان اقل و اکثر در باب اجزاء است، یعنی اول علم اجمالی داریم به این که یا اکرام انسان لازم است، یا اکرام زید لازم است. اول کار عنوان علم اجمالی است، بعد انحلال پیدا می کند به همان صورتی که در اقل و اکثر در اجزاء گفتیم. در باب نوع و جنس هم مسأله همین طور است.

در باب مطلق و مشروط، مسأله روشن تر است برای این که اینجا نیاز به تحلیل دارد که بعد در گفتگویی با محقق نائینی عرض می کنیم که عرف نظرش با تحلیلات عقلیه مخالف است. اما در باب مطلق و مشروط یک مسألۀ روشنی است. «اذا دار الامر» بین این که نماز بدون این که مقیّد به طهارت باشد، وجوب داشته باشد و بین این که نماز مقیّدا بالطهاره واجب باشد، مطلق و مشروط به این صورت، آیا نماز مطلقا وجوب دارد