سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 464

شما انسان را مورد رعایت قرار دهید، و در مقام موافقت مأمور به، انسان را مورد ملاحظه قرار دهید.

مدار بودن عقل برای امور عقلیه

اینجا چند اشکال به مرحوم آقای نائینی وارد است: اشکال اساسی که به مرحوم آقای نائینی وارد است این است که ما در چه چیزی داریم بحث می کنیم؟ اگر در برائت شرعیه بحث می کردیم، برائت شرعیه از راه ادلۀ لفظیه به دست آمده است و ادلۀ لفظیه را عرف باید معنا کند. حاکم در باب مفاهیم الفاظ وارد در روایات، عبارت از عرف است، در این صورت ما حرفی نداشتیم. اما ما در برائت عقلیه بحث می کنیم، در برائت عقلیه چه کار به این کار داریم که عرف انسان و حیوان را دوتا می بیند؟ دوتا ببیند. در باب برائت عقلیه ما به عرف کاری نداریم. در باب برائت عقلیه باید دید عقل را موردنظر قرار داد. عقل، انسان و حیوان را دوتا نمی بیند، انسان و حیوان را مباین نمی بیند، انسان را نوعی از انواع حیوان می بیند، و در اجرای برائت عقلیه، باید تحلیل عقلی موردنظر ما باشد. در برائت عقلیه به دید عرف هیچ کاری نداریم.

عدم تغایر تمام انواع و اجناس با همدیگر

اشکال دیگر این است: شما می فرمایید: عرفا بین انسان و حیوان، مغایرت وجود دارد، ما هم قبول داریم. این مطلب قابل انکاری نیست که بین انسان و حیوان، مغایرت وجود دارد، یعنی«ما یفهم من احدهما غیر ما یفهم من الآخر»، لکن سؤال این است: آیا تمامی انواع و تمامی اجناس اینطور هستند؟ یعنی همان طوری که بین انسان و حیوان، مغایرت هست، بین بقر و حیوان هم مغایرت هست؟ یعنی«ما یفهم من البقر غیر ما یفهم من الحیوان» است؟ شما دارید یک مسألۀ کلی را مطرح می کنید، می گویید: نوع با جنس، مغایرت مفهومی دارد، مثالش انسان و حیوان است، مثال را ما قبول داریم، اما کلی مطلب چطور است؟ همه جا نوع و با جنس، مغایر است؟ «ما یفهم من النوع غیر ما یفهم من الجنس» است؟ اگر انسان و حیوان، مغایر شد، آیا بقر و حیوان هم مغایر هستند؟ غنم و حیوان هم مغایر هستند؟ مجرد این که در یک مورد، دو مورد، ده مورد، مغایرت وجود داشته باشد، سبب نمی شود که شما به صورت کلی حکم کنید، بگویید: همه جا بین نوع و جنس، مغایرت هست و لازمۀ مغایرت، عدم جریان برائت عقلیه است.