سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 465

لازمۀ احتیاط در صورت عدم جریان برائت عقلیه در نوع و جنس

اشکال دیگری که به مرحوم آقای نائینی وارد است، این است که فرض کنید همۀ این حرفها را قبول می کنیم، می گوییم: اینجا برائت عقلیه جریان پیدا نمی کند، اما حالا که برائت عقلیه جریان پیدا نکرد، روی مبنای مغایرت انسان و حیوان، آیا لازمۀ احتیاط چیست؟ لازمۀ احتیاط این است که شما انسان را اطعام کنید؟ یا لازمۀ احتیاط این است که بین هردو جمع کنید هم حیوان را اطعام کنید و هم انسان را اطعام کنید؟

به عبارت روشن تر؛ از یک جهت شما مسأله را به متباینین تشبیه کردید، لکن از جهت دیگر از متبائنین جدا کردید. از نظر مغایرت بین عنوانین، گفتید: مسأله همان متبائنین است، ما هم فرض کنید قبول کردیم. اما حالا که نوبت به احتیاط می رسد، چطور شد که در باب احتیاط، در باب متباینین، مقتضای احتیاط، جمع بین هردو بود، اما اینجا که نوبت به احتیاط می رسد، شما اکتفا به انسان می کنید و می گویید: اطعام الانسان کافی است؟ اگر انسان مغایر با حیوان است، «لم یکون اطعامه کافیا»؟ چرا اطعامش کافی باشد؟ لذا شما در مقام احتیاط باید هردو را رعایت کنید، هم باید انسان را اطعام کنید، و هم حیوان را«لیتحقق ما هو المأمور به». اگر مأمور به، اطعام حیوان است، شما اطعام کرده اید، اگر اطعام انسان است، باز هم اطعام شده است. پس چطور شد که اینجا مثل متباینین باشد، و در عین حال احتیاطش به این است که فقط اطعام انسان تحقق پیدا بکند؟ ما جمعش را نمی فهمیم.

(سؤال... و پاسخ استاد): وقتی پای تغایر را تثبیت کردید، لازمۀ تغایر این است. لذا ما در باب اقل و اکثر در باب اجزا هم همین حرف را می زدیم، گفتیم: اگر بین اقل و اکثر شما مباینت قائل هستید، لازمه اش این است که مکلف دو نماز بخواند، یک نماز بدون سوره و یک نماز مع السوره. بین این دو مطلب جمع نمی شود که شما بین اقل و اکثر در باب اجزا، مباینت قائل شوید و از طرفی هم بگویید: احتیاط به این است که آدم یک نماز با سوره بخواند. آنجا هم همین گرفتاری را داشتیم، می گفتیم: اگر بین اینها مباینت هست، لازمۀ مباینت جمع بین این دوتاست«فی مقام العمل»، کما این که جمع می کنیم بین نماز ظهر و جمعه، برای این که بین نماز ظهر و جمعه، مباینت هست و اینجا هم همین اشکال هست به محقق نائینی(اعلی الله مقامه الشریف) عرض می کنیم که اگر مباینت هست، لازمۀ مباینت، جمع«بین المتبائنین فی مقام العمل» است، نه این که انسان یک طرف را