سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 470

انسانیّت، یک امر زائدی است. ولو این که در انسان اینطور نیست که دوتا وجود تحقّق داشته باشد: یک وجود به نام حیوان، و یک وجود هم به نام انسان اما بالاخره خصوصیت انسانیت، ولو این که با انسان اتحاد وجودی دارد، اما به عنوان یک امر زائدی برای ما مشکوک است. آیا اطعام الحیوان واجب است؟ یا اطعام الحیوان الناطق واجب است؟ ما چرا نتوانیم در این خصوصیّت ناطقیّت مثل مسألۀ طهارت و وضو، برائت جاری کنیم؟ چه فرقی است بین این خصوصیّت و بین مسألۀ شرطیت؟ مخصوصا با این که شما شرطیت را امر مجعول نمی دانید، نمی گویید: شارع شرطیت را جعل می کند، اما خصوصیت انسانیت مثلا قابل جعل نیست، شرطیت مجعول نیست، این هم مجعول نیست. چه شد که شما در اینجا برائت شرعیه را جاری می کنید، و در اینجا جاری نمی کنید؟ فرق بین این دوتا به نظر ما غیر صحیح است.

لذا همان حرف را به عنوان نتیجۀ بحث تکرار می کنیم: در تمام این چهار صورت؛ اجزا، شرایط، نوع و جنس، کلی و فرد، اگر مبنای انحلال پذیرفته شد«کما هو الحق»، برائت شرعیّه هم جریان پیدا می کند، و اگر مبنای انحلال پذیرفته نشد و علم اجمالی به قوّت خودش باقی بود، در هیچ یک از این موارد، برائت شرعیه جاری نمی شود، حتّی در باب اقلّ و اکثر در اجزا. به لحاظ این که ایشان این را متعرض شده بودند مجبور شدیم عرض کنیم. این بحث تمام شد.

مبحث اقل و اکثر در اسباب و محصّلات

عرض کردیم دو بحث دیگر باقی مانده است: یکی اقلّ و اکثر در اسباب و محصّلات.

اولا خود عنوانش برای ما روشن شود که ما در چه چیز می خواهیم بحث کنیم. این به این صورت مطرح است که اگر فرض کنیم یک امری به مسبّب تعلق گرفته است، از نظر متعلّق امر بودن این مسبّب، هیچ برای ما تردیدی نیست، یعنی از نظر این که آیا کم است، زیاد است، اجزائش نه تاست، ده تاست، چه شرطی در او هست، چه شرطی در او نیست، نوع است، جنس است، ما هیچ تردیدی در اینها نداریم. در حقیقت هیچ تردیدی در مسبّب بما هو مأمور به و بما هو متعلّق للامر، وجود ندارد. می دانیم امر آمده است، به چه چیز متعلق شده است و هیچ گونه نقطۀ ابهام از نظر تعلّق امر به متعلق وجود ندارد. امّا می بینیم در مأمور به ما یک حالت مسبّبی هست که نیاز به سبب دارد. از راه یک سببی باید ما به مأمور به برسیم، و از راه سبب باید مأمور به تحقّق پیدا کند. حالا چه سببی؟ سببها