سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 472

که اگر شما نذر کردید اگر خداوند حاجت شما را داد، یک مسجدی را تنظیف کنید. نذر شما روی عنوان تنظیف، منعقد شد و مسبیت عادی است. به دنبال کنس المسجد، تنظیف تحقق پیدا می کند. منتها نمی دانید که آیا به تنهایی تحقق پیدا می کند یا به ضمیمه رشّ الماء تحقق پیدا می کند؟

و اما مثال عقلی: مثلا اگر شما مأموریت پیدا کردید به این که یک مفسد فی الارضی را بکشید، حالا فرضا او را بردید در بیابان، و با سلاح گرم هدف قرار دادید، یک تیر به طرف او رها کردید، حالا شک می کنید که آیا با رها کردن یک تیر، آن مأمور به که عبارت از قتل است که«امر مسببّیّ مترتّب علی سببه العقلی، و هو الضرب بالسلاح»، تحقق پیدا کرد یا این که نیاز به این دارد که تیر دوم هم رها شود تا محققا قتل تحقق پیدا کند؟ اینجا مسبّب و مأمور به عبارت از قتل است، و سببیت تیر و سلاح گرم برای رسیدن به قتل، یک امر مثلا عقلی است. در مثال مناقشه نیست. مثالهای دیگری هم هست. اینجاها مورد بحث ماست.

یک نکته در تمام این مثالها محرز است و آن این که تردیدی در مأمور به نیست.

مأمور به قتل المفسد است. در قتل، دیگر کثرت و قلت و اقلّ و اکثر مطرح نیست. قتل، یک عنوان است، یک مسأله است. اما در راه رسیدن به این قتل، و در سببی که محصّل و محقق این قتل است، تردید بین ضرب و ضربتین است. یا در باب تنظیف المسجد، هیچ گونه تردیدی در موضوع و متعلّق امر، وجود ندارد، متعلق، عبارت از تنظیف المسجد است، منتها شما نمی دانید که آیا با جاروب کردن تنها، این عنوان تحقق پیدا می کند؟ یا این که نیاز به رشّ الماء هم دارد؟ و همین طور در اسباب و محصّلات شرعیه، شما می دانید مأمور به این است که این کتاب ملک زید قرار بگیرد، مأمور به این است که طهارت حاصل شود، منتها سببی که شرعا محصّل طهارت است، و یا مؤثّر در حصول ملکیت است از نظر قلّت و کثرت، یا به صورت جزئیت و یا به صورت شرطیت و یا سایر انواع اقل و اکثر، برای شما مشکوک است. بحث ما در یک چنین اقلّ و اکثری است.

تفصیل بین مسبّب دفعی الحصول و تدریجی الحصول از نظر اجرای برائت

اینجا مرحوم محقق اراکی یک تفصیلی داده اند که ما می خواهیم بگوییم: تفصیل ایشان اصلا از محل بحث خارج است. ایشان می فرماید: فرق است بین آنجایی که مسبّب ما یک عنوان بسیط دفعیّ الحصول باشد، (معنای دفعیّ الحصول این است: تا