سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 473

مادامی که آخرین جزء علّت تامّه اش تحقق پیدا نکرده، شما هیچ اثری از مسبب نمی بینید. به مجردی که آخرین جزء علت تامه تحقق پیدا کرد، یک مرتبه می بینید مسبب با تمام ابعاد و با تمام شوکت و شکوهش تحقّق پیدا کرد، که قبل از آخرین جزء علّت تامّه سر سوزنی از مسبّب، خبر و اثری نبود. به مجرد تحقّق و تکمّل علّت تامّه، مسبب با تمام خصوصیات وجود پیدا کرد.) اما یک وقت مسبب ما در عین این که یک عنوان بسیطی است، ولی دارای مراتب مختلف و متعدده است، که تحقّق و تحصّل این مراتب به صورت تدرّج است، یعنی اول مرتبۀ ضعیفه اش تحقق پیدا می کند، بعد یک مرتبۀ یک مقدار بالا تحقّق پیدا می کند، مرتبۀ متوسطه تحقّق پیدا می کند، مرتبۀ کامله، اینها متدرّج الوجود هستند. در عین این که بسیط هم هست و دارای مراتب مختلفی است، ولی اینطور نیست که یک دفعه سبز شود، اول مرتبۀ ضعیفه اش تحقّق پیدا می کند، بعد مرتبۀ متوسطه، بعد مرتبۀ قویّه و مرتبۀ کامله تحقّق پیدا می کند.

ایشان بین این دو نوع مسبب فرق می گذارند، در یک صورتش می گویند: برائت جاری نمی شود و آن قسم اوّل است، آنجایی که دفعیّ الحصول باشد. اما آنجایی که دارای مراتب متفاوت است، و از نظر تحقق و تحصّل، امر متدرّج الوجود باشد، درجه به درجه وجود پیدا می کند، آنجا را می خواهند بگویند: برائت جاری می شود.

خروج تفصیل محقق عراقی(ره) از محل بحث

قبل از آن که در صحّت و سقم این تفصیل بحث کنیم، می خواهیم بگوییم: اصلا این تفصیل از محل نزاع بیرون است برای این که اینجایی که شما مسبّب را دارای مراتب مختلفه می بینید و متدرّج الوجود می دانید، آیا از نظر این که کدام درجه و کدام مرتبه، مأمور به مولاست، برای شما تردید هست یا تردید نیست؟ سؤال ما این است: آیا اینجا حدود و ثغور مأمور به را می دانید؟ می دانید که آن حد مأمور به کدام است؟ حد مأمور به مرتبۀ ضعیفه است؟ حد مأمور به مرتبۀ متوسطه است؟ حد مأمور به مرتبۀ کامله است؟ آیا این برای شما روشن است یا نیست؟

اگر برای شما روشن نیست، از بحث ما بیرون است. برای این که بحث ما آنجایی است که ما در مأمور به هیچ تردیدی نداشته باشیم، ما در سبب مأمور به تردید داشته باشیم، در محصّل مأمور به تردید داشته باشیم. و الاّ آنجایی که در خود مأمور به تردید داریم، این به همان چهار نوعی برمی گردد که ما بحث کردیم که اگر تردیدش به نحو