سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 474

جزئیت باشد، اقل و اکثر در اجزاء، اگر به نحو شرطیت است، اقل و اکثر در شرایط و هکذا. پس اگر شما در حدود و ثغور مأمور به تردید دارید، نمی دانید ضعیف یا متوسط و یا کامل، مأمور به است، این از بحث ما بیرون است.

اما اگر شما تردید ندارید، یعنی می دانید که مثلا مرتبۀ کامله یا مرتبۀ متوسطه مأمور به یا مرتبۀ ضعیفه مأمور به است. اگر می دانید، مرتبۀ ضعیفه با آن دفعیّ الحصول چه فرق می کند؟ مرتبۀ ضعیفه که دیگر متدرّج الوجود نیست. مراتب، متدرّج الوجود است. و الاّ مرتبۀ ضعیفه دفعیّ الحصول است، مرتبۀ متوسطه، دفعیّ الحصول است، مرتبۀ قویه، دفعیّ الحصول است. اگر شما می دانید که کدام مأمور به است، پس دیگر بین اینجا و بین دفعیّ الحصول چه فرقی به نظر شما می رسد؟ اگر هم نمی دانید کدام مأمور به است، از بحث ما بیرون است. این مربوط به مباحث قبلی ما در باب اقل و اکثر است. لذا یک چنین تفصیلی را ما به این صورت از محل نزاع بیرون می دانیم.

احتمالات دیگر محل بحث

اما چهار احتمال دیگر در خود محل بحث هست که باید اینها را بررسی کنیم ان شاء الله: یک احتمال این که مطلقا در اقل و اکثر در اسباب و محصّلات، بگوییم: برائت جریان پیدا نمی کند. وجه دوم این است که بگوییم: مطلقا جریان پیدا می کند. وجه دیگر یک تفصیلی است که قبلا هم مورد اشاره شد. اگر ما برای علم اجمالی علیّت قائل شویم، بگوییم: برائت جریان پیدا نمی کند. اما اگر برایش اقتضا و مقام مقتضی قائل شویم، بگوییم: مانعی از جریان برائت وجود ندارد.

یک احتمال دیگر هم این است که بین اسباب عادیّه و عقلیّه از یک سو، و اسباب شرعیه تفصیل قائل شویم به این صورت که بگوییم: برائت در اسباب عادیه و عقلیّه، جاری نیست، اما در اسباب شرعیّه چون نیاز به بیان شارع دارد، لذا اگر شک در اقلّ و اکثر کنیم و بیانی نباشد، آنجا برائت شرعیه جریان پیدا می کند. لذا بحث ما در این جهت است و وجوه و احتمالات هم به این صورت است، تا ببینیم مقتضای قاعده، اختیار کدام یک از این وجوه است.

پرسش:

1 - فرق مبنای استاد با مبنای آخوند از نظر جریان برائت در اقل و اکثر در شرایط چیست؟