سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 477

در اجزا است و یا اقلّ و اکثر در شرایط.

بعد از آن که محل نزاع مشخص شد، ظاهر این است که برخلاف آن دو بحث گذشتۀ اقل و اکثر، اینجا قاعدۀ اشتغال و قاعدۀ احتیاط جریان پیدا می کند.

اول ببینیم ملاک قاعدۀ اشتغال و مجرای قاعدۀ اشتغال کجاست؟ ما در این تردیدی نداریم که در یک مواردی، یک قاعده ای بنام قاعده اشتغال جریان پیدا می کند. شما اگر شک داشته باشید که اصلا مأمور به را در خارج ایجاد کرده اید یا نه، ظهر آمد و تکلیف به صلاه به شما متوجه شد، حالا دو ساعت از اول وقت گذشته، شما هرچه فکر می کنید که آیا نماز خوانده اید یا نخوانده اید، آیا مأمور به اتیان شد یا اتیان نشد؟ چیزی به ذهنتان نمی آید. اینجا بلا اشکال قاعدۀ اشتغال جریان پیدا می کند و حکم می کند به لزوم اتیان به مأمور به، منتها نسبت به ما بعد الوقت، اینجا یک دلیل شرعی تسهیلی قائم شده بر اینکه اگر شک بعد الوقت شد، بلا اثر است آن هم نه در تمام عبادات، در خصوص نماز اینطور است و الا در روزه این معنا جریان ندارد. اگر روز ماه رمضانی گذشت و بعد شما شک کردید که فلان روز را روزه گرفتید یا نگرفتید، اینجا دیگر قاعدۀ شک بعد الوقت جریان پیدا نمی کند، فقط در خصوص نماز شارع تسهیلا و امتنانا شک بعد الوقت را بلا اثر قرار داده، و الا اگر این دلیل نقلی تسهیلی وجود نداشت، آنجا هم جای قاعده اشتغال بود برای اینکه فرق نمی کرد که شما در وقت شک بکنید که آیا نماز را خوانده اید یا نه، یا در خارج وقت شک بکنید که آیا نماز را خوانده اید یا نخوانده اید. البته یک بحث فقهی در خصوص ما بعد الوقت، از نظر اینکه آیا قضا به امر جدید است یا به امر اول است، وجود دارد که حالا کاری به این مباحث نداریم.

مجرای قاعده اشتغال

بالاخره، مجرای قاعده اشتغال آنجایی است که اولا ما علم به تعلّق امر داشته باشیم، چه این علم ما، علم تفصیلی باشد یا علم اجمالی باشد. این مقدار بلا اشکال برای ما روشن است که تکلیف مولا به ما متوجه شده و چنگال امر گریبان ما را گرفته. این مقدار باید مسلّم باشد. از طرف دیگر ما در مأمور به هم تردیدی نداشته باشیم. (تردید بنحو ابهامی که به شک بدوی مراجعه می کند.) مأمور به هم برای ما روشن است. «تعلق الامر قطعیّ و المتعلّق ایضا لنا معلوم». اگر این دوتا شد، دیگر برای جریان قاعده اشتغال، چه حالت انتظاری داریم؟ دیگر چه جهتی اینجا در کار است که جلوی جریان قاعده اشتغال