سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 478

را بگیرید؟ امر معلوم، متعلق هم فرضا قتل زید است، آن هم برای شما معلوم است، مسبب که متعلق امر است برای شما روشن، و تعلق الامر بالمسبّب هم برای شما قطعی.

در اینجا اگر یک سببی را ایجاد بکنید، یک محصّلی را ایجاد بکنید که در دنبال آن سبب و محصّل، نمی دانید که آیا مسبّب تحقق پیدا کرد یا نه، آیا آن محصّل تحصل پیدا کرد یا نه؟ اینجا دیگر به چه مناسبت برائت جاری بشود؟ روی چه حسابی از جریان قاعدۀ اشتغال در اینجا جلوگیری بکنیم و اصولا چه فرقی بین ما نحن فیه دیده می شود و بین آن جایی که اصلا کسی متحیّر ایستاده، نمی داند نماز خوانده یا نخوانده، روی چه حسابی آنجا شما این را محکوم به قاعدۀ اشتغال می کنید؟ و روی چه ملاکی عقل او را الزام می کند به اینکه نماز را باید بخواند تا یقین به فراغ پیدا بکند؟

آن ملاک این است که می گوید: اول وقت امر به صلاه قطعا توجه پیدا کرد، نماز هم که برای ما مشخص بود، فقط ما شک داریم که این مأمور به در خارج تحقق پیدا کرده یا در خارج تحقق پیدا نکرده، اینجا همین مسأله است. امر که از ناحیۀ مولا صادر شده قطعا، مأمور به هم عبارت از قتل زید است، در قتل هم که بین القلّه و الکثره تردیدی وجود ندارد، فقط شک شما در این است که آیا با یک ضربه، قتل تحقق پیدا کرد، یا با یک ضربه، قتل تحقق پیدا نکرد. در همین مثال قتل، اگر می دانستید یک ضربه محقق قتل است اما شک کردید که یک ضربه را ایجاد کردید یا نکردید، آیا اتیان به مأمور به تحقق پیدا کرد یا نه؟ آیا در اینجا قاعده اشتغال را شما جاری نمی کنید؟ اینجا هم که یک ضربه تحقق پیدا کرده، منتها نمی دانید که این یک ضربه محقّق قتل بوده یا نبوده، مؤثر در حصول قتل بوده یا نبوده و الان همین طور در حالت حیرانی و سرگردانی ایستاده اید، از شما سؤال می شود، می گویید: من می دانم مولا امر کرده، مأمور به هم قتل است، یک ضربه هم از من صادر شد، اما نمی دانم که این یک ضربه، تأثیر در حصول قتل کرد یا تأثیر در حصول قتل نکرد. آیا بین اینجا و بین آنجایی که اصلا تردید داریم که آن ضربۀ اولی که فرضا مؤثر در حصول قتل است، از شما صادر شد یا نشد، از نظر جریان قاعدۀ اشتغال فرقی هست؟

شما بفرمایید: ما در اینجا یک ضربه را ایجاد کردیم و بعد از ایجاد یک ضربه، دیگر نمی دانیم که امر هست یا نه، ما احتمال می دهیم که این ضربه مؤثر در قتل بوده و الان دیگر نمی دانیم امر هست یا نه، ولی ندانستن ضرری نمی زند چون در تمام موارد قاعده اشتغال این است. اگر شما بدانید که امر هست، دیگر نیاز به قاعدۀ اشتغال ندارید. قاعده