سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 486

مولا است؟ می تواند پاسخی در برابر امر قطعی متوجه از ناحیه مولا باشد؟

پس صرف اینکه شما در یکی از نواهی، اصاله البرائه جاری بکنید، فایده ای بر این اصاله البرائه ترتب پیدا نمی کند. معنای اصاله البرائه نبودن نهی است و عرض کردیم: این مقامش بالاتر از قول محققین نیست که اصلا امر بشیء را به هیچ نحو مقتضی نهی از ضد نمی دانند و در رابطۀ با ترک و ضد خاص بطور کلی نهیی را مطرح نمی کنند. پس مجرّد این معنا نمی تواند اثری داشته باشد و طبعا این مناقشه ولو اینکه مقدماتش را هم ما بپذیریم، در ما نحن فیه نمی تواند مانعی بوجود بیاورد.

این اجمال بحث ما بود. یعنی ما اجمالا گفتیم: اینجا اصاله البرائه جریان ندارد در مقابل آن قولی که بطور کلی می خواست اصاله البرائه را در اینجا جاری بکند. ما آن حرف را تا بحال از بین بردیم. حالا گرفتار یک تفصیلاتی هستیم. عرض کردیم: یک تفصیل را مرحوم محقق اراکی(رضوان اللّه تعالی علیه) ذکر فرموده بودند که روز اول گفتیم: این تفصیل از محل نزاع خارج است و نمی توان آن را تفصیل در محل نزاع دانست. لکن دو تفصیل دیگر باقی مانده است.

تفصیل بین اقتضاء علم اجمالی و علیت تامّه آن برای وجوب احتیاط

یک تفصیل اینکه قائل می گوید: اگر علم اجمالی علّت تامۀ برای وجوب احتیاط باشد، برائت جاری نمی شود، اما اگر ما علم اجمالی را مقتضی وجوب احتیاط ببینیم، اینجا برائت جاری می شود.

روی بیانی که ما عرض کردیم چه فرق می کند که شما برای علم اجمالی علیّت تامه قائل بشوید یا برای علم اجمالی مسألۀ اقتضا را بپذیرید؟ برای اینکه اگر علم اجمالی هم مقتضی باشد، باید یک راهی بعنوان مانع در مقابل این مقتضی بوجود بیاورید، و ما دیدیم هیچ مانعی وجود ندارد، همان قاعده اشتغالی که در موارد مسلّمۀ قاعدۀ اشتغال جریان پیدا می کند، بین آن موارد مسلّمه و بین ما نحن فیه هیچ فرقی ملاحظه نکردیم، گفتیم: چه فرق می کند بین یک آدمی که اصلا شک دارد که در مقام قتل مأمور به برآمد یا برنیامد؟ و بین کسی که یک ضربه را ایجاد کرده، لکن نمی داند که با این ضربه آیا مسبّب که عبارت از قتل است، تحقق پیدا کرده یا نکرد؟ آیا از نظر اضافۀ به مقام امر و موافقت امر، بین این دو چه فرقی هست؟ یک آدمی ایستاده متحیّر، می گوید: مولا مرا مأمور به قتل زید کرد، من اصلا نمی دانم که رفتم سراغ این مطلب یا نرفتم سراغ این مطلب.