سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 487

چطور قاعدۀ اشتغال در اینجا حاکم است، در ما نحن فیه هم که یقین دارد یک ضربه تحقق پیدا کرده، لکن نمی داند در دنبال این ضربه آیا قتل واقعیت پیدا کرد یا پیدا نکرد، اینجا هم مثل آنجا قاعده اشتغال جاری است. لذا اگر علم اجمالی را مقتضی وجوب احتیاط هم بدانیم، در عین حال حاکم در ما نحن فیه قاعده اشتغال است.

تفصیل بین اسباب عقلیه و عادیه و اسباب شرعیه

لکن تفصیل مهم در اینجا آن تفصیلی است که در تقریرات مرحوم محقق نایینی(ره) نقل شده، نه اینکه خود ایشان اختیار کرده باشند، خودشان هم این تفصیل را رد کرده اند و آن این است که اگر اسباب، اسباب عقلیّه یا عادیّه باشد، برائت عقلی جریان پیدا نمی کند، مثل مسألۀ قتل و مسألۀ تنظیف به عنوان سبب عادی که مثالهایش را ذکر کردیم.

یعنی در این دوتا با ما موافقند، می گویند: «اذا کانت الاسباب، اسبابا عقلیه او عادیّه لا تجری البرائه اصلا» اما اگر اسباب شرعیه شد، در اسباب شرعیه چون خود شارع باید سبب را بیان بکند، عقل و عادت در این رابطه نقشی ندارند. خود شارع همان طوری که مسبّب را بیان کرده، سببش را هم باید بیان بکند برای اینکه اگر شارع بگوید: نماز مشروط به طهارت است. از شارع می پرسیم: طهارت چیست؟ می گوید: طهارت، یک حالت معنوی و یک کیفیّتی است که برای نفس انسان تحقق پیدا می کند. می گوییم: ما که با فکر خودمان نمی دانیم یک چنین واقعیتی وجود دارد یا ندارد. لذا اگر شارع گفت: نماز مشروط به طهارت است، آیا مسأله اینجا خاتمه پیدا می کند یا باید اسباب این طهارت را هم خودش معرفی بکند؟ مثل مسألۀ قتل و تنظیف نیست که یک اسباب عقلیّه و عادیه ای دارد. بیان اسباب در محصّلات شرعیه، به دوش خود شارع است. شارع باید بگوید:

وضو بگیرید، و وضو را معرفی بکند، برای اینکه این وضو، مؤثّر در حصول طهارت است. شارع باید بفرماید: به چه کیفیّت عملی بنام غسل انجام بدهید که این غسل مؤثّر در حصول آن حالت نفسانیه است. لذا در مسببات شرعیّه بیان اسباب بعهدۀ شارع است، معرفی اسباب باید بدست شارع بشود.

چیزی که این تفصیل را و منشأ توهّم تفصیل را بوجود آورده، همین است که گفته شده: اگر اسباب را هم خود شارع باید بیان بکند، نسبت به آن مقداری که شارع بیان کرده، مطلب تمام است اما نسبت به آن مقداری که بیان نکرده، چه مانعی دارد که ما اجرای برائت بکنیم؟ شارع خصوصیّات غسل را بیان کرد، اما نفرمود که مثلا در غسل