سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 495

که آیا این مفهوم مشخص، با یک ضربه، تحقق پیدا می کند و یا اینکه باید دو ضربه باشد تا این مفهوم مبیّن در خارج تحقق پیدا بکند.

پس دائرۀ مأمور به در باب سبب و محصّل از دائرۀ متعلق شک و مورد تردید به تمام معنا جدا بود اما در اینجا، اینطور نیست. اینجا که ما در اقل و اکثر در ناحیۀ شبهۀ موضوعیه بحث می کنیم، اینجا اقل و اکثر در دائرۀ خود مأمور به است، در دائرۀ متعلق تکلیف است، منتها اشتباه ما مربوط به شارع نیست، اشتباه ما مربوط به یک امر دیگری است، مربوط به یک امر خارجی است. تعبیر بزرگان این است که در تمام شبهات موضوعیه، اشتباه برای یک امر خارجی است که رفعش هم به شارع و به مولا ارتباطی ندارد. این مایعی که شما شک دارید در اینکه خمر است یا«لیس بخمر»، لازم نیست که مولا برایتان مشخص بکند که«هذا خمر او لیس بخمر»، این وظیفۀ مولا نیست. اینجا مسأله این است که درست است که منشأ شک، اشتباه در یک امر خارجی است، اما تردید بین اقل و اکثر در رابطۀ با خود متعلق تکلیف است، در رابطۀ با نفس مأمور به است، منتها یک تردید غیر مربوط به شارع است. در باب نماز که مردد بین نه جزء و ده جزء بود، آنجا تردید در خود مأمور به بود، اما شبهه، یک شبهه ای بود که مربوط به شارع بود. شارع باید جزئیت و عدم جزئیت سوره را مشخص بکند، اینجا هم همان طور است، تردید، در خود مأمور به است اما رفع شکش، دیگر به شارع ارتباط ندارد از باب اینکه شک در یک امر خارجی و برای یک شبهۀ موضوعیه است، این دیگر«لیس علی الشارع» اینکه رفع شک بکند.

مثال برای اقل و اکثر در شبهات موضوعیه

مرحوم شیخ در کتاب رسائل دو مثال برای این مطلب ذکر کرده اند که مثال دوم ایشان، مورد مناقشۀ بزرگان قرار گرفته لکن با قطع نظر از آن دو مثالی که مرحوم شیخ زده اند، ما اینطوری مثال می زنیم: اگر مولا گفت: «اکرم العلماء» لکن عموم«العلماء» بنحو عام استغراقی نبود که«کل واحد من العلماء» یک وجوب اکرام مستقل داشته باشد و یک حکم مستقل داشته باشد بلکه اکرام العلماء را به نحو عام مجموعی ایجاب کرد.

معنای عام مجموعی، این است که مولا این مجموع من حیث مجموع را می خواهد، به طوری که اگر شما صد نفر عالم هم اکرام بکنید و چندتا از عالم ها را اکرام نکنید، «کأنک لم تأت بشیء اصلا» چون نظر مولا، به مجموع«من حیث المجموع» متعلق است