سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 5

موارد، و بین فروض تفصیل قائل شد؟

مراد از علم به تکلیف در قاعدۀ اشتغال

شما گفتید: مجرای قاعدۀ اشتغال علم به تکلیف، و شک در مکلّف به است. دربارۀ این علم به تکلیف مقداری باید توضیح داده بشود، و فروضی که در اینجا تصور می شود باید ملاحظه بشود. شما علم به تکلیف دارید، و شک در مکلّف به. این علم به تکلیف یعنی چه؟ چطور شما عالم به تکلیف هستید؟ و علم شما به تکلیف با چه خصوصیاتی متعلق شده است؟ اینجا(نظرم هست که ظاهرا در همان بحث علم اجمالی اشاره ای به این فرض شد) گاهی از اوقات مسأله این طور است، چون قاعدۀ اشتغال اصلش یک قاعدۀ عقلی است، لذا باید انسان خوب دقت بکند و با معیار عقل بسنجد، ببیند آیا این قاعده مقتضای عقل هست یا این که مقتضای عقل نیست؟ قاعدۀ اشتغال، مثل اصاله البرائه نیست، ما دو جور اصاله البرائه داشتیم: یک برائت شرعیه داشتیم، و یک برائت عقلیه داشتیم. در برائت شرعیه ما می بایست روی آیات و روایات، و ادلۀ شرعیه تکیه بکنیم، ببینیم از حدیث رفع چه استفاده می شود؟ از آیه«وَ ما کُنّا مُعَذِّبِینَ حَتّی نَبْعَثَ رَسُولاً» چه مقدار استفاده می شود؟ آن تابع حضور ادله و تابع مفاد عرفی ادله بود.

اما برائت عقلی استناد به همان قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان داشت. در اصاله الاشتغال از نظر اصل قاعده ما هرچه داریم و نداریم استناد به عقل دارد. «قاعده عقلیه محض» دیگر ارتباطی به روایت و ظاهر روایت و مفاد آیه ندارد. لذا باید خوب دقت بشود و با عقل ملاحظه بشود، ببینیم در کدام یک از این فروض قاعدۀ اشتغال پیاده می شود، و کجا پیاده نمی شود، کجا را شارع می تواند ترخیص در مخالفت بدهد، و کجا را شارع نمی تواند ترخیص در مخالفت بدهد؟ اینها را باید با دقت عقلیه ملاحظه بکنیم. در علم به تکلیف، یک فرض این طور است، که آن تکلیفی که معلوم است برای انسان، یک تکلیف حتمی جدی مسلم از ناحیۀ مولا هست که ناشی از ارادۀ جدّیۀ قطعیۀ مولا شده است، به طوری که مولا هیچ گونه رضایت به مخالفت این تکلیف ندارد، و به هیچ وجه راضی به مخالفت این تکلیف نیست، حتی با فرض اجمال مکلّف به، و مشخّص نبودن مکلّف به، و روشن نبودن مکلّف به، هیچ گونه رضایتی به مخالفت این تکلیف ندارد.

گاهی از اوقات شما علم به یک چنین تکلیفی پیدا می کنید، علم به یک چنین وظیفه ای از ناحیۀ شارع پیدا می کنید. در مثالهای عرفی که نظرم هست، سابقا هم این