سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 502

فرق ما نحن فیه با شبهات موضوعیۀ شایع فقط در این جهت است که شبهات موضوعیۀ شایع، عنوان اقل و اکثر استقلالی دارند، اما این را که ما می خواهیم در آن بحث بکنیم، اقل و اکثر ارتباطی خواهد بود. لذا جای بحث شبهات موضوعیه همین جاست. اینجا باید بحث شبهات موضوعیه بررسی بشود، نه در موارد دیگر، اینجایی که صحبت اقل و اکثر است و در دنبالۀ مسائل اقل و اکثر داریم بحث می کنیم. ولو اینکه عنوان اولی بحث اقل و اکثر ما، اقل و اکثر ارتباطی بوده، لکن تناسب بحثی اقتضا می کند که شبهات موضوعیه را در همین جا مطرح بکنیم، لذا اینجا باید وضع هردو نوع شبهات موضوعیه را ان شاء الله بررسی بکنیم، هم شبهات موضوعیه در اقل و اکثر استقلالی و هم شبهات موضوعیه در اقل و اکثر ارتباطی. به هرحال ما در هردو نوع شبهۀ موضوعیه ان شاء الله باید بحث بکنیم.

اقوال موجود در شبهات موضوعیه در اقل و اکثر استقلالی و ارتباطی

در هردو شبهه، مجموعا سه قول و سه احتمال وجود دارد: یک قول این است که در هردوی اینها برائت عقلیه جریان پیدا می کند. قول دیگر این است که در هیچ کدام از اینها برائت عقلیه جریان پیدا نمی کند. قول سوم که شاید مقتضای تحقیق باشد، این است که بین این دو نوع شبهۀ موضوعیه تفصیل قائل بشویم، در شبهات موضوعیۀ در اقل و اکثر استقلالی قائل به برائت بشویم اما در شبهات موضوعیۀ در اقل و اکثر ارتباطی قائل به احتیاط بشویم.

اجرای برائت در شبهات موضوعیه در اقل و اکثر استقلالی و ارتباطی

اما قول اول از تقریرات مرحوم محقق عراقی مرحوم شیخ ضیاء الدین(اعلی الله مقامه الشریف) استفاده می شود که ایشان برائت عقلیه را در هردو جاری کرده اند.

خلاصۀ بیان ایشان به این برمی گردد که شما که شک می کنید که آیا این مایع خمر ام لا؟ آیا این مصداق برای خمر واقعی است یا نیست؟ در حقیقت شما شک می کنید که آیا خطاب«لا تشرب الخمر» آنقدر وسعت دارد که این فرد مشکوک هم مشمول این خطاب باشد یا اینکه خطاب«لا تشرب الخمر» دارای چنین سعه ای نیست، که این مایع مشکوک هم مشمول«لا تشرب الخمر» باشد.

به عبارت روشن تر: شما روی مایع مشکوک ایستاده اید و می گویید: «ان کان هذه