سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 503

المائع خمرا یشمله خطاب لا تشرب الخمر و ان لم یکن هذه المائع خمر، لا یشمله خطاب لا تشرب الخمر» پس شما در شمول و عدم شمول شک دارید، در سعه و ضیق خطاب«لا تشرب الخمر» شک دارید، در ضیق و سعۀ تکلیف شک دارید. همان طوری که اگر در رابطۀ با اصل تکلیف شک داشته باشید، قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان که پشتوانۀ برائت عقلیه است، جریان پیدا می کند اینجا هم که در سعه و ضیق تکلیف، تردید دارید و نمی دانید که آیا«لا تشرب الخمر» این فرد را می گیرد یا نمی گیرد؟ همان قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان در اینجا جریان پیدا می کند. این نسبت به اقل و اکثر استقلالی.

در اقل و اکثر ارتباطی هم مسأله همین طور است، در آن مثالی که ما دیروز عرض کردیم، مولا می گوید: «اکرم کل عالم» بنحو عام مجموعی یا به تعبیر دیگر: «اکرم مجموع العلماء». این مجموع العلماء مردد بین صد نفر است، اما اگر زید، فاقد مراتب علمی باشد، خطاب«اکرم مجموع العلماء» در همان صد نفر وقوف پیدا می کند. پس در حقیقت شک شما در اینکه زیدی که نفر صد و یکم است«ا هو عالم او لیس بعالم» به این برمی گردد که آیا«اکرم مجموع العلماء» آن قدر سعه دارد که نفر صد و یکم را هم شامل بشود یا اینکه ضیق دارد و از حدود صد نفر تجاوز نمی کند؟ پس شک شما در سعه و ضیق خطاب و در سعه و ضیق تکلیف است. همان طوری که اگر شما در اصل تکلیف تردید پیدا می کردید، قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان جریان پیدا می کرد، همان طور اگر در سعه و ضیق تکلیف تردید پیدا کنید و برایتان مورد شک باشد، همین قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان جریان پیدا می کند و حکمش هم این است که آن مقداری که خطاب مسلّما دلالت می کند را اخذ بکن، اما آن مقداری که برای شما مشکوک است و بیانی هم فرضا در این رابطه وجود ندارد، دیگر بر شما لازم نیست رعایت تکلیف احتمالی را در رابطۀ با نفر صد و یکم بکنی.

این بیانی است که ایشان ذکر فرموده اند و خواسته اند به این بیان مسألۀ جریان برائت را در هردو شبهۀ موضوعیه پیدا بکنند.

عدم جریان برائت شرعیه در شبهات موضوعیه

لکن درست نقطۀ مقابل فرمایش ایشان، مسألۀ دیگری مطرح شده و آن مسأله این است که می گوید: شما اینجا دارید خلط می کنید. قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان در رابطۀ با مسائلی است که بیانش به دوش مولا و به عهدۀ مولا باشد. هرچیزی که وظیفۀ مولا بیان