سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 504

آن چیز باشد و بیان نکرده باشد، اینجا قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان شامل می شود، اما مواردی که بیانش به عهدۀ مولا نیست و هیچ ارتباطی به مولا ندارد، چه معنا دارد که قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان در آن جریان پیدا بکند؟

پس اول باید این معنا ملاحظه بشود که این کلمۀ عقاب بلا بیان در رابطۀ با آن چیزهایی است که«کان علی المولی بیانه»، اما چیزی که بیانش برعهدۀ مولا نیست، قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان آنجا پیاده نمی شود. آن وقت نتیجه می گیرد، می گوید: مگر بحث شما در شبهات موضوعیه نیست؟ مولا نباید شبهات موضوعیه چه در اقل و اکثر استقلالی، و چه در اقل و اکثر ارتباطی را بیان بکند. انسان باید از راه دیگر به شبهات موضوعیه پی ببرد. وقتی که نفس عنوان شبهۀ موضوعیه پیش آمد، ما استفاده می کنیم که دیگر بیان به عهدۀ مولا نیست. و اگر چیزی بیانش به عهدۀ مولا نباشد، چطور قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان جاری می شود و چه ارتباطی به قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان پیدا می کند؟ این قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان را تنها در شبهات حکمیه باید موردنظر و مورد توجه قرار بدهید، برای اینکه در شبهات حکمیه است که وظیفۀ شارع رفع شبهه است، وظیفۀ شارع بیان تکلیف است، اما شبهه وقتی موضوعیه شد، خود معنای شبهۀ موضوعیه این است که دیگر بیانش به شارع ارتباطی ندارد و رفع شبهه اش مربوط به شارع نیست، و اگر اینطور شد دیگر چطور شما در این مایعی که شک دارید فی انه خمر او خلّ، قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان را جاری می کنید؟ مگر مولا باید دست شما را بگیرد و روی هر خمری توقف کند و آن را به عنوان خمریت به شما معرفی بکند؟ آنچه وظیفۀ مولاست، القای حکم است، بیان حکم است که«لا تشرب الخمر» را بگوید، برود دنبال کارش، اما«ان هذه المائع خمر او لیس بخمر»، این دیگر به مولا چه ارتباطی دارد؟ و چه بسا اگر یک مولای عادی این حرف را بزند، یک مولای عادی به عبدش بگوید: «لا تشرب الخمر»، بعد هم به عبدش بگوید: «هذه المائع خمر»، تازه قول مولا دربارۀ خمریت این مایع اعتبار ندارد، برای اینکه مولا قولش که مفید علم نیست، بیّنه هم نیست که قولش حجیت داشته باشد.

این کاشف از این است که بیان موضوع هیچ ارتباطی به مولا ندارد.

لذا درست نقطۀ مقابل قول مرحوم محقق اراکی، این قول است که بگوییم: در هیچ یک از شبهات موضوعیه چه در اقل و اکثر استقلالی و چه در اقل و اکثر ارتباطی«لا مجال لجریان البرائه»، بلکه عقل حکم به احتیاط می کند. عقل می گوید: از مایع مشکوک الخمریه باید اجتناب بشود. اقل می گوید: عالم مشکوک العالمیه در آن مثال حتما باید