سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 515

می دانیم در حال توجه و در حال التفات و عدم غفلت، این بلا اشکال جزء است که اگر کسی عمدا اخلال به او بکند با توجه و التفات، این مأمور به را انجام نداده، این مأمور به با مأتی به موافقت پیدا نکرده لکن نمی دانیم که اگر کسی سهوا و غفلتا این جزء را ترک بکند و مأتی به فاقد این جزء باشد لکن فقدانش مستند به غفلت و سهو و نسیان باشد، آیا در اینجا مسأله چطور است؟ آیا اصاله البرائه العقلیه در اینجا جریان پیدا می کند یا نه؟ آیا اصاله البرائه الشرعیه در اینجا جریان پیدا می کند یا نه؟ ما فعلا بحث را در برائت عقلیه و اصل عقلی متمرکز می کنیم.

پس مسأله به این صورت است که کسی در محل نزاع و محل بحث، نقطه ابهامی نداشته باشد. محل بحث ما آنجایی است که یک شیئی فی الجمله جزئیتش ثابت شده، نه دلیل داریم بر اینکه به طور اطلاق جزئیت دارد و نه دلیلی بر عدم جزئیت در غیر آن حال فی الجمله داریم فقط می دانیم که اگر در حال توجه و التفات، اخلال به این جزء بشود، این عمل فاسدا تحقق پیدا می کند. این مقدارش برای ما ثابت شده. این مقدار را از دلیل جزئیت استفاده کرده ایم اما اگر کسی غفلتا آن را ترک کرد و با عدم توجه، عملش فاقد آن جزء شد، فرض کنید در باب نماز، نمازی که خوانده، فاقد سوره است و سوره هم فی الجمله دلیل بر جزئیت دارد، آیا از نظر اصاله البرائه العقلیه و اصل عقلی در اینجا چه باید گفت؟ آیا باید گفت: این نماز باطل است یا این نماز صحیح است؟

باز توجه داشته باشید که ما به قواعد دیگر مثل حدیث لا تعاد و امثال ذلک کاری نداریم، آنها را هم ان شاء الله در آینده بحث می کنیم فقط ما هستیم و عقل و اینکه نمازی که واقع شده، فاقد سوره ای است که فرضا دلیل بر جزئیت به نحو اجمال قائم شده و قدر متیقنش، صورت تعمّد و التفات است، حالا این نماز که فاقد سوره است«هل تکون صحیحتا، لا تجب اعادتها أم تکون باطله و تجب اعادتها بحکم العقل»؟ کدام یک از اینهاست.

اشتراک جزء بین حال توجه و غفلت از نظر مرحوم شیخ(ره)

مرحوم شیخ انصاری(اعلی الله مقامه الشریف) در کتاب رسائل می فرماید: اینجا عمل، باطل است، باید اعاده بشود برای اینکه هرچیزی که در حال توجه، جزئیت داشته باشد، لا محاله در حال غفلت هم جزئیت دارد.

به عبارت روشن تر: اصلا ما نمی توانیم جزئیت را به حال تعمد و التفات اختصاص