سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 531

در مقام جواب از شیخ جوابهایی داده شده بود، یک جوابی را مرحوم میرزای شیرازی(اعلی الله مقامه) دادند. یک جوابی را مرحوم محقق نایینی(ره) از بعضی از شاگردان مرحوم شیخ نقل کرده بود. یک جوابی هم مرحوم محقق خراسانی(ره) در کتاب کفایه ذکر کرده بودند و یک جوابی هم ما عرض کردیم.

خلاصۀ حرف به اینجا رسید که ما می توانیم از راه برائت عقلیه و قبح عقاب بلا بیان، این مسأله را حل بکنیم. به این صورت که بگوییم: قدر متیقن آن مقداری که دلیل بر آن قائم شده، جزئیت در حال ذکر است، جزئیت در حال عمد است، جزئیت در حال التفات است، و اما جزئیت در حال غفلت، «غیر معلوم لنا و لم یرد من المولی بیان بالاضافه الیه» چون در این رابطه، بیانی از ناحیۀ مولا وجود ندارد: لذا ما می توانیم به قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان تمسک بکنیم و جزئیت در حال غفلت که بیانی از مولا در این رابطه وارد نشده است را کنار بگذاریم و نتیجتا حکم بکنیم به اینکه عملی که فاقد این جزء است و غفلت، مانع تحقق این جزء شده، صحیح است. این خلاصۀ بحثها در این رابطه بود.

یک جهت از بحث باقی مانده که مرحوم محقق نایینی(رضوان الله تعالی علیه) یک نظر خاصی هم در این جهت بیان کرده اند و آن این است که این نسیانی که در رابطۀ با جزء پیش می آید و انسان فراموش می کند جزء را انجام بدهد، دو صورت دارد: یک وقت نسیان فی بعض الوقت است، و یک وقت نسیان مستوعب جمیع اجزاء وقت است.

به عبارت روشن تر: فرض کنید کسی اول ظهر وارد نماز می شود، یک جزء را فراموش می کند، (حالا ادله دیگر را کار نداریم، نماز به عنوان مثال مطرح است) و این فراموشی ادامه پیدا می کند الی آخر اجزاء الوقت بطوری که مغرب وارد می شود و این نسیان همین طور ادامه پیدا کرده است. اما یک وقت این است که جزء را فراموش می کند و در حال انجام عمل، جزء ترک می شود لکن بعد از گذشتن زمانی، در خود وقت متذکر می شود که«انه قد اتی بما کان فاقدا للجزء المنسی» یادش می افتد که فلان جزء را در عبادت انجام نداده است.

تفصیل بین نسیان فی بعض الوقت و مستوعب وقت از نظر اجرای برائت

مرحوم محقق نایینی(ره) می خواهند بین این دو صورت از نظر جریان برائت عقلیه، فرق قائل بشوند، در یک صورتش می فرمایند: برائت عقلیه جریان پیدا می کند، اما در