سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 54

شده است، همین تناقض در دلیل«لا تنقض» است، که فرار از تناقض اقتضا می کند که بگوییم: «لا تنقض» موارد علم اجمالی را نمی گیرد، اگر مبنا این شد، دوتا خصوصیت در این مبنا هست: یک خصوصیت این است که روی این مبنا مرحوم شیخ مانع از ترخیص در اطراف علم اجمالی را، یک مسألۀ اثباتی قرار داده است. یعنی دلیل قصور دارد، مقام اثبات نمی تواند چنین ترخیصی را دلالت داشته باشد. به عبارت روشن تر روی این مبنا، اگر از مرحوم شیخ بپرسیم شما می گویید که اصولا در اطراف علم اجمالی ترخیص از نظر عقل جایز نیست؟ شیخ می فرماید: نه، بلکه من می گویم: «لا تنقض و لکن انقضه» نمی تواند دلالت بر ترخیص بکند، برای این که مستلزم تناقض است. اما اگر شما یک دلیلی فرضا پیدا کردید که مستلزم تناقض نبود، هیچ مانعی ندارد.

مانع از جریان استصحاب در اطراف علم اجمالی برمبنای شیخ(ره)

روی این مبنا مانع از جریان استصحاب در اطراف علم اجمالی، یک مانع اثباتی است، مانع دلالی است. کما این که یک خصوصیت دیگر هم در این مبنا هست، و آن این است که روی این مبنا فرق نمی کند عدم جریان اصول در اطراف علم اجمالی بین این که مقتضای علم اجمالی حرمت باشد و یا مقتضای آن حلیت باشد؟ یا اگر عکس شد مطلب.

مثل این که ما دوتا ظرف داریم، هردو حالت سابقه اش نجاست بوده است، لکن حالا علم اجمالی به طهارت یکی پیدا کردیم، حالت سابقه در هردو نجاست بوده است، لکن یقین کردیم یکی از آنها اتصال به کرّ پیدا کرده است و طاهر شده است، اما نمی دانیم کدام است؟ روی این مبنای شیخ اینجا هم شما به استصحاب نمی توانید تمسک بکنید، چرا؟ برای این که اگر دوتا استصحاب اینجا جاری کردید، این دوتا استصحاب می گوید، از هردو اجتناب بکن. درحالی که«انقضه بیقین آخر» چون شما یقین به طهارت یکی پیدا کردید، می گوید: لازم نیست که از آن یکی که طاهر است اجتناب بکنید، این می گوید: از هردو اجتناب کن، آن می گوید: از یکی اجتناب کردن لازم نیست و این هم تناقض است.

تناقض همه اش این نیست که در طرف علم اجمالی مسألۀ تکلیف مطرح باشد. اگر عکسش هم شد باز مسألۀ تناقض پیش می آید.

لذا روی این مبنای شیخ فرقی نمی کند، که تکلیف، یعنی آن که گریبان گیر انسان است، در ناحیه علم باشد، یا در ناحیه اطراف علم اجمالی و حالتهای سابقه باشد. علی کلا التقدیرین این تناقض در دلیل استصحاب تحقق پیدا می کند. اما از کلام مرحوم شیخ