سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 540

گفتیم: این در آنجایی است که ما هیچ گونه دلیل اجتهادی در رابطۀ با نفی و اثبات این مسأله نداشته باشیم، اما اگر یک دلیل اجتهادی داشته باشیم که رکنیت را ثابت بکند، یا دلیل اجتهادی داشته باشیم که عدم رکنیت را ثابت بکند، دیگر نوبت به اصل عقلی نمی رسد و جای برائت عقلیه، به هیچ وجه نخواهد بود. می خواهیم یک مقداری دربارۀ دلیل اجتهادی بحث بکنیم ولو اینکه این بحث، یک بحث اصولی نیست بلکه تقریبا بحث فقهی است لکن در عین حال مباحث اصولیه هم به همراه دارد.

بررسی ادلۀ اجتهادیه در محل بحث

بحث این است که درباره یک مرکبی که مأمور به واقع می شود معمولا دوتا دلیل وجود دارد: یکی آن دلیلی که مرکب را به ما هو مرکب، مأمور به قرار می دهد و متعلق امر قرار می دهد مثل«اقیموا الصلاه» که مکرر در آیات شریفه قرآنیه ملاحظه می کنید. این دلیلی است که در رابطۀ با مجموع مرکب وارد شده و مرکب را بما هو مرکب، مأمور به قرار داده است. یک دلیلی هم داریم که این در رابطۀ با بیان جزئیت اجزای این مرکب است، مثلا فلان شیء جزئیت دارد، مثل«لا صلاه الا بفاتحه الکتاب»، یا مثلا«یجب الرکوع فی الصلاه» و امثال ذلک. اینها هم یک سنخ ادله ای هستند که در مقام بیان اجزای مرکب آمده اند و هدفشان بیان همین مسأله است.

پس معمولا در آنجایی که یک مرکبی مأمور به قرار می گیرد، دوتا دلیل وجود دارد:

یکی مثل«أقیموا الصلوه» است، یکی مثل«لا صلوه الا بفاتحه الکتاب» است. محل بحث ما در این مسأله ای که گذشت، آنجایی بود که این دو دلیل، اطلاق نداشته باشند. چرا محل بحث اینجا بود؟ برای اینکه اگر ما فرض کنیم که دلیل جزئیت، اطلاق دارد فرض کنیم که«لا صلوه الا بفاتحه الکتاب» اطلاق دارد، اطلاق«لا صلوه الا بفاتحه الکتاب» این معنا را اقتضا می کند که فاتحه الکتاب، یک جزئیت مطلقه دارد حتی در حال نسیان هم جزئیتش به جای خودش محفوظ است، منتها اگر شما نسیان کردید و فاتحه الکتاب را ترک کردید در حقیقت مأمور به اتیان نشده، مأمور به بدون فاتحه الکتاب نمی شود تحقق پیدا بکند. پس بعد از آن که زوال غفلت شد، حالا«اما فی الوقت و اما فی خارج الوقت» باید نماز با فاتحه الکتاب مجددا اتیان بشود.

نتیجه این شد که اگر دلیل جزئیت جزء، اطلاق داشته باشد، لازمۀ آن اطلاق، رکنیت است و معنای رکنیت، این است که اخلال به این جزء عمدا یا سهوا موجب بطلان عمل