سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 541

است و باوجوداین اطلاق دیگر نوبت به اصاله البرائه العقلیه نمی رسد برای اینکه اطلاق، دلیل لفظی است، دلیل اجتهادی است و با وجود دلیل اجتهادی، مجالی برای اصول عملیه، چه عقلیه باشد و چه نقلیه باقی نمی ماند.

مقتضای اطلاق دلیل مرکب

همین طور اگر فرض کردیم که آن دلیلی که دلالت بر وجوب مرکب می کند اطلاق دارد، فرض کنیم از باب مثال«اقیموا الصلاه» اطلاق دارد، نگوییم همین طوری که بعدا گفته می شود که«اقیموا الصلاه» در مقام اجمال است نه در مقام بیان، فرض کنیم که «اقیموا الصلاه» در مقام بیان است و شرایط تمسّک به اطلاق، در«اقیموا الصلاه» وجود دارد. لازمۀ اطلاق«اقیموا الصلاه» چیست؟ چه نتیجه ای بر اطلاق«اقیموا الصلاه» ترتب پیدا می کند؟ اطلاق«اقیموا الصلاه» برخلاف اطلاق دلیل جزئیت جزء، اقتضا می کند که اگر نماز بدون این جزء منسی واقع شد«یکون صحیحه». چرا اطلاق یک چنین اقتضایی دارد؟ برای اینکه ما در مقام تقیید اطلاق باید آن مقداری را که دلیل بر تقیید داریم، در مقابل اطلاق بایستیم اما آن مقداری را که دلیل بر تقیید نداریم در مقابل اطلاق دیگر چه می توانیم بکنیم؟ آن مقداری که در مقابل«اقیموا الصلاه» ثابت شده، این است که این جزء در حال عمد، جزئیت دارد. این را شما می دانید که اگر این جزء در حال عمد، مورد اخلال واقع بشود، نماز باطل است اما جزئیت در حال نسیان چطور؟ آیا در مقابل اطلاق «اقیموا الصلاه» یک دلیلی دارید که بگوید: حتی فی حال النسیان جزئیت دارد؟ اگر یک چنین دلیلی می داشتید، ما اطلاق را تقیید می کردیم اما همین طوری نمی توانیم اطلاق را مقیّد بکنیم. آن مقداری که بر شما ثابت شده، جزئیت فی حال العمد است، اما جزئیت فی حال الغفله که تقیید بکند«اقیموا الصلاه» را حتی فی حال الغفله، دلیل برایش قائم نشده و چون در مقابل اطلاق«اقیموا الصلاه» دلیل بر تقیید در رابطۀ با حال غفلت وجود ندارد، لازمه اش این است که در حال غفلت، همان اطلاق«اقیموا الصلاه» محکّم است و محکّم بودن«اقیموا الصلاه» معنایش صحّت این عمل است، معنایش این است که تکرار و اعاده این عمل لزوم ندارد.

لذا نتیجۀ اطلاق دلیل مرکب با اصاله البرائه عقلیه یکی خواهد شد اما در عین حال با وجود اطلاق، ما نمی توانیم به اصاله البرائه العقلیه تمسک بکنیم برای اینکه اگر دلیل اجتهادی وجود داشته باشد، نوبت به اصل عملی نمی رسد، چه مفاد اصل عملی با دلیل