سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 542

اجتهادی مخالفت داشته باشد یا مفادش با دلیل اجتهادی موافقت داشته باشد؟

پس نتیجه اینطور شد که دلیل جزئیت جزء اگر اطلاق داشته باشد لازمه اش اصاله الرکنیه است، لازمه اش رکنیت آن جزئی است که این دلیل دلالت بر جزئیت می کند و اگر دلیل مرکب اطلاق داشته باشد لازمه اش عدم رکنیت است و اینکه آن جزء منسی در حال نسیان جزئیت نداشته و عبادت فاقد این جزء به مقتضای اطلاق«اقیموا الصلاه» محکوم به صحّت است.

اینها بحثهای کبروی بود، حالا یک بحث صغروی مرحوم محقق عراقی(ره) در اینجا مطرح کرده اند و بیاناتی دارند که اینها را باید ملاحظه بکنیم. ولو اینکه بحثمان در باب صلاه بالخصوص نیست. ما یک بحث کلی اصولی داریم می کنیم لکن به لحاظ اینکه صلاه یکی از مصادیق روشن این بحث ماست می خواهیم ببینیم سنخ ادله ای که در باب صلاه وارد شده از نظر داشتن اطلاق و نداشتن اطلاق، چه وضعی دارد.

بررسی ادلۀ وارده در باب صلاه از نظر اطلاق و عدم آن

محقق عراقی(ره) می فرماید: در باب صلاه حساب می کنیم می بینیم این«أقیموا الصلاه» هایی که در قرآن وارد شده که عبارت از دلیل مرکب است، اینها معمولا اطلاق ندارد برای اینکه خداوند در این«أقیموا الصلاه» ها فقط می خواسته اصل وجوب نماز را گوشزد بکند، اصل تشریع نماز را بیان بکند، اما اینکه چه خصوصیاتی در نماز هست و مشتمل بر چه اجزایی است، چه شرایطی در نماز معتبر است، اصلا«اقیموا الصلاه» در مقام بیان این معنا نیست، فقط می خواهد این معنا را افهام بکند که بدانید یک فریضه مهم در اسلام به نام صلاه وجود دارد و این فریضه این قدر اهمیت دارد که خداوند مکرر در مکرر در آیات متعدده، مسلمانها را امر به اقامه و اتیان آن می کند، همین مقدار. لذا این «أقیموا الصلاه» ها که به عنوان دلیل مرکب وارد شده، اطلاق ندارد لذا این را کنار می گذاریم.

اما می آییم سراغ آن أدله ای که دلالت بر بیان جزئیت اجزا می کند، می فرماید: در بیان جزئیت اجزا دوجور دلیل داریم: بعضی از اوقات، جزئیت را از راه اجماع استفاده می کنیم. شما می دانید که اجماع یک دلیل لفظی نیست بلکه یک دلیل لبّی است و در دلیل لبّی باید اقتصار بر قدر متیقنش بشود لذا اگر اجماع دلالت بر جزئیت یک جزء کرد دیگر معنا ندارد اطلاق داشته باشد. قدر متیقن از این اجماع بر جزئیت، همان جزئیت در حال