سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 550

مثل«ارکع فی الصلاه» که مدلول مطابقی اش عبارت از بیان حکم تکلیفی است، این چطور می تواند اطلاق داشته باشد، درحالی که«ارکع فی الصلاه» غافل را نمی تواند مخاطب قرار بدهد، غافل را نمی تواند مکلف، قرار بدهد؟ اگر غافل، مکلف به«ارکع فی الصلاه» نباشد، چطور ما می توانیم از این«ارکع فی الصلاه» استفادۀ جزئیت مطلقه کنیم؟ چطور می توانیم استفاده بکنیم که رکوع حتی در حال غفلت هم جزئیت دارد؟ اگر«لا صلاه الا بالرکوع» بود، می شد استفاده بکنیم، اما«ارکع فی الصلاه» از اول محدود و مقیّد به غیرغافل است، چون تکلیف نمی تواند به غافل توجه پیدا بکند، اگر تکلیف«ارکع فی الصلاه» نتوانست متوجه غافل بشود، آنوقت جزئیت را در حال غفلت، از کجا استفاده می کنید؟

مرحوم محقق اراکی سه جواب از این حرف دادند که بحث ما در همین جا بود. یک جواب اینکه این اوامر، اوامر ارشادیه است و این خصوصیات در اوامر ارشادیه اعتبار ندارد که اشکال این جواب را هم عرض کردیم و گذشت. اما دوتا جواب دیگر باقی مانده که هم جوابها دقیق است و هم اشکالی که امکان دارد توجۀ به این جوابها پیدا بکند.

تصوّر مولوی بودن وجوب اجزا

جواب دومشان این است می فرمایند: ما از جواب اول می گذریم از اینکه اوامری از قبیل«ارکع فی الصلاه» ارشادی باشد، از آن صرف نظر می کنیم و فرض می کنیم که این امر، امر مولوی است، «ارکع فی الصلاه» امر مولوی است. مولوی که شد دوتا احتمال در آن جریان دارد: یکی اینکه مولوی غیری باشد بنابر اینکه اجزا را هم واجب به وجوب غیری بدانیم، یعنی همان بحثی که در مقدمۀ واجب و وجوب غیری مقدمات جریان دارد، آن بحث را شامل اجزا هم بدانیم، بگوییم: در اجزای یک مرکب مأمور به، جنبۀ مقدمی هست و چون مقدمات، وجوب غیری دارند، به این اجزا هم وجوب غیری تعلق گرفته است.

اما احتمال دیگر این است که بگوییم که این اجزای وجوبشان، وجوب نفسی است، نه وجوب غیری، منتها وجوب نفسی چطور می تواند به اجزا متعلق بشود؟ وجوب نفسی به تمام مأمور به متعلق است، نحوۀ تعلّق وجوب نفسی را به اجزا به این صورت تصوّر کنیم بگوییم: اینکه مولا می فرماید: «ارکع فی الصلاه» در حقیقت این امر به رکوع، یک