سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 551

قطعه ای از امری است که به اقامه الصلاه در ضمن«اقیموا الصلاه» واقع شده، یعنی این «اقیموا الصلاه» کأنّ ابعاض و قطعاتی دارد. معنای«اقیموا الصلاه» این است که تکبیر بگو. معنای«اقیموا الصلاه» این است که قرائت الفاتحه داشته باش. معنای«اقیموا الصلاه» این است که در نماز رکوع انجام بده. هریک از این اجزاء مأمور به که امر به آنها تعلق می گیرد و امرشان، امر نفسی است آنها به این صورت است که این امر نفسی متعلق به هر جزء، یک تکه و قطعه ای است از آن امر متعلق به کل، که عبارت از«اقیموا الصلاه» است یعنی وقتی که شما«اقیموا الصلاه» را تجزیه و تحلیل می کنید، وقتی که«اقیموا الصلاه» را از هم باز می کنید عبارت می شود از امر متعلق به تکبیر، امر متعلق به قرائت، امر متعلق به رکوع و هکذا سایر الاجزاء. پس جنبۀ نفسیت که برای«ارکع فی الصلاه» می توانیم قائل بشویم به این صورت است که در باطن این قطعه ای است از«اقیموا الصلاه» لکن در مقام بیان، استقلال دارد و الاّ به حسب لب و واقع، استقلالی در آن وجود ندارد.

حالا اگر امر، امر مولوی شد، «ارکع فی الصلاه صار امرا مولویا متعلقا بالرکوع»، ایشان می فرماید که یک محاسبه ای را اینجا باید بکنیم و آن محاسبه این است که عقل می گوید: تکلیف و امر نمی تواند به غافل توجه پیدا بکند و این عدم توجۀ تکلیف و وجوب الی الغافل، یکی از احکام عقلیه است، لکن ما دو نوع حکم عقلی داریم: یک حکم عقلی ضروری داریم و یک حکم عقلی غیرضروری داریم.

حکم عقلی ضروری و عقلی غیرضروری و خصوصیت آن

حکم عقلی ضروری این است که به مجرد اینکه انسان کلام متکلم را می شنود، به مجرد اینکه بیان مولا صادر می شود، این قدر این مسألۀ عقلیه بدیهی است و این قدر روشن است که مثل یک قرینۀ لفظیۀ متصلۀ به کلام است. اگر مثل قرینۀ لفظیۀ متصلۀ به کلام شد، لازمه اش این است، نقش قرائن لفظیه دربارۀ کلام این است که از اول نمی گذارند برای کلام، یک ظهوری در ماعدای این قرینه تحقق پیدا بکند. وقتی که شما می گویید: «رأیت اسدا یرمی» و کلمه«یرمی» را بلافاصله بعد از کلمه«اسد» بیان می کنید، نقش این قرینۀ متصله این است که از اول نمی گذارد«اسد» در معنای حقیقی خودش ظهور پیدا بکند. ظهور اولی و ظهور ابتدایی کلام در همان معنای منطبق بر قرینه خواهد بود. «اسد» با وجود«یرمی» دیگر«لیس له ظهور فی معناه الحقیقی، لیس له ظهور فی