سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 554

ایشان می فرماید: اینجا امر ما دایر بین این دو مطلب است که جلوی حجیت ظهور را تنها در رابطۀ با حکم تکلیفی بگیرد یا جلوی حجیت ظهور را حتی در رابطۀ با حکم وضعی هم بگیرد. در مقابل این ظهوری که برای«ارکع فی الصلاه» منعقد شده و هر کجا ظهوری منعقد بشود، این ظهور حجیت دارد، ما بیشتر از این مقدار نمی توانیم رفع ید کنیم. آن مقداری که متیقن در رفع ید از حجیّت ظهور است، آن مقدار را از حجیت صرفنظر می کنیم اما ما عدای آن مقداری که در مقابل ظهور و حجیت ظهور، دلیلی نداریم، آن مقدار به قوّت خودش باقی است. و قدر متیقن از حکم عقل به اینکه غافل، مکلف نیست این است که حجیّت«ارکع فی الصلاه» را تنها در رابطۀ با وجوب و حکم تکلیفی برمی دارد یعنی می گوید: غافل مکلف نیست، یعنی می گوید: «ارکع فی الصلاه» گریبان غافل را نمی گیرد، یعنی می گوید: «ارکع فی الصلاه» نسبت به غافل حجیت ندارد.

این مقدار را می گوییم، اما نسبت به حکم وضعی که عبارت از جزئیت مستفادۀ از«ارکع فی الصلاه» است کجای این حکم عقل، با این جزئیت منافات دارد که ما به سبب این حکم عقل، از حجیت«ارکع فی الصلاه» در رابطۀ با حکم وضعی هم صرفنظر بکنیم؟

پس خلاصۀ جواب دوم مرحوم محقق اراکی این شد که ما قبول می کنیم«ارکع فی الصلاه امره امرا مولویا» در مقابلش هم حکم عقل به قبح تکلیف غافل و استحاله تکلیف غافل وجود دارد لکن چون این حکم عقل، حکم عقلی ضروری نیست بلکه حکم عقلی غیرضروری است و حکم عقلی غیرضروری مثل قرینۀ منفصله و مخصص منفصل است که نقش قرینۀ منفصله، مانعیت از حجیت ظهور است، نه مانعیت از اصل انعقاد ظهور، لذا می گوییم: آن مقداری که مسلّم از«ارکع فی الصلاه» باید به استناد این حکم عقل صرفنظر بکنیم، این است که غافل را از مفاد تکلیفی«ارکع فی الصلاه» بیرون ببریم اما از مفاد وضعی«ارکع فی الصلاه» به چه دلیل غافل بیرون برود و چه مانعی از حجیّت ظهور دربارۀ حکم وضعی که عبارت از جزئیت است سر راه داریم؟ لذا«ارکع فی الصلاه» هم روی این تقریب حتی جزئیت در حال نسیان را کاملا دلالت می کند. این جواب دومی است که ایشان از این«ان قلت» داده اند.

عدم تفاوت بین احکام عقلیه ضروریه و غیرضروریه

دو اشکال به این جواب وارد است: یک اشکال، اشکال مبنایی است که مرحوم محقق نائینی هم در یکی از بحثهای گذشته یک چنین بیانی داشتند و ما آنجا این بحث را مفصلا