سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 565

شدند که ما عرض کردیم که از«ان قلت» روی آن مبنای مشهور نمی توانیم جواب بدهیم اما روی مبنای خودمان جواب می توانیم بدهیم و لازمۀ این جواب، این است که چه به لسان وضع باشد و چه به لسان تکلیف باشد، ما از ادله، اطلاق جزئیّت را استفاده می کنیم و اگر از دلیل، استفادۀ اطلاق جزئیّت شد، دیگر نوبت به اصل موافق یا مخالف نمی رسد.

نه جایی برای اصاله البرائه باقی می ماند و نه جایی برای اصل دیگری که موافقت با این اطلاق ادلۀ اجزا داشته باشد.

بررسی مفاد حدیث رفع نسبت به جزء منسی

بحث دیگری که در همین رابطه عنوان می کنیم که هم یک بحث اصولی است به یک معنا و هم بحث فقهی است به یک معنا، لکن جنبۀ عمومی دارد، نه اینکه در مورد فقه بالخصوص باشد. بحث حدیث رفع است در رابطۀ با همین جزیی که فراموش می شود و مرکب، ناقصا انجام می شود. شما می دانید که نه چیز در حدیث رفع، رفع شده است:

یکی«ما لا یعلمون» است که آن در رابطۀ با برائت شرعی و مستند اصاله البرائه شرعیه است. اما یکی از چیزهایی که در حدیث رفع، رفع شده، خطأ و نسیان است«رفع الخطأ و النسیان» نسیان هم مرفوع است. بحث ما این است که اگر ما دربارۀ اجزا، یک اطلاقاتی داشته باشیم، فرض کنید در باب همین رکوع - که به عنوان مثال بحث می کردیم و در کلام مرحوم اراکی مثال زده شده بود - اطلاقی وارد شده است و دلالت می کند بر اینکه رکوع به نحو عموم و اطلاق، جزئیّت دارد. یعنی هم جزئیّت فی حال التوجه و هم جزئیّت فی حال الغفله، پس مقتضای دلیل اولی اجتهادی ما ثبوت جزئیّت برای رکوع است«فی حال التوجه و فی حال الغفله» بطوری که اگر ما اصلا حدیث رفعی نمی داشتیم کلمۀ«رفع الخطأ و النسیان» اصلا در روایتی مطرح نشده بود و ما بودیم و اطلاق دلیل جزئیّت رکوع، حکم می کردیم به اینکه اگر کسی نماز را خواند و«نسی الرکوع» نمازش باطل است و باید اعاده بکند، برای اینکه دلیل جزئیّت رکوع، رکوع را به نحو اطلاق، جزء برای صلاه و نماز می داند.

حالا بحث این است که از یک طرف، اطلاق دلیل جزئیّت رکوع وجود دارد، از طرفی هم حدیثی به نام حدیث رفع که می گوید: «رفع الخطأ و النسیان». آیا حدیث«رفع الخطأ و النسیان» صلاحیت دارد که به عنوان یک مقیّد در مقابل اطلاق دلیل جزئیّت بایستد؟ و همان طوری که«لا تعتق الرقبه الکافره» اطلاق«اعتق رقبه» را تقیید به غیر رقبۀ کافره