سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 571

گفت: «لا تعتق الرقبه الکافره» معنایش این نیست که آن«اعتق الرقبۀ» اول در رقبۀ غیر کافره، مجازا استعمال شده است، بلکه رقبه در همان طبیعت و معنای موضوع له خودش به کار رفته است منتها ارادۀ جدی مولا مقصور به ماعدای کافره است. محدودیّت در ارادۀ جدیّۀ مولاست. در باب تخصیص و تقیید مطلب اینطور است.

فرق بین تخصیص و تقیید به دلیل اولی و به دلیل ثانوی

لکن نکته ای که باید اینجا اضافه کرد و باید به آن توجّه بکنیم، این است که تخصیص و تقیید تاره به دلیل اولی تحقق پیدا می کند. خود مولا در ضمن دو دلیلی که بعنوان حکم اولی مطرح است، عام و خاص را بیان می کند، مطلق و مقیّد را بیان می کند، مثل اینکه می گوید: «اکرم العلماء» بعدش هم می گوید: «لا تکرم الفساق من العلماء» که هم«اکرم العلماء» به عنوان یک حکم اولی مطرح است و هم«لا تکرم الفساق من العلماء» به عنوان یک حکم اولی مطرح است و گاهی مخصص و مقیّد ما، عنوان دلیل ثانوی و ادله ثانویّه را پیدا می کند، ولی در عین حال مخصص است.

مثل فرض کنید دلیل حرج. حرج، که دلیلش این آیۀ شریفه«وَ ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ» است، یک عنوان ثانوی است. این آیۀ شریفه روی عنوان حرج که یک عنوان ثانوی است، می فرماید: خداوند جعل حرج برای شما نکرده است. این دلیلی که روی عنوان ثانوی، این مسأله را بیان می کند، این آیه نمی تواند عنوان تقیید و تخصیص را نسبت به ادلۀ اولیه داشته باشد؛ یعنی وقتی که ما دلیل حرج را در مقابل دلیل وضو قرار می دهیم، می بینیم یک جا وضو حرجی است، یک جا غسل حرجی است. دلیل وضو به عنوان یک دلیل اولی مطرح شده. آیا«ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ» که روی عنوان حرج که عنوان ثانوی است پیاده شده، نمی تواند تقییدی برای اطلاق دلیل وضو باشد؟ نمی تواند«ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ» معنایش این باشد که دلیل وضو با اینکه اطلاق دارد و شامل صورت حرج هم می شود، من به عنوان یک دلیل مقیّد می خواهم صورت حرج را از اطلاق دلیل وضو، بیرون ببرم؟ صورت حرج را از اطلاق دلیل غسل، بیرون ببرم؟

روی قاعده، چه مانعی دارد که دلیلی که روی عنوان حرج آمده، مقیّد اطلاق دلیل وضو و دلیل غسل باشد؟ اگر این«ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ» نبود، لازمه اطلاق دلیل وضو این بود که در حال حرج هم حتما باید وضو بگیرید، در حال حرج هم حتما