سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 572

باید با آب، غسل بکنید لکن این«ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ» نسبت به اطلاق دلیل وضو و غسل، عنوان مقیّد پیدا می کند و مثل ما نحن فیه است. آیا حدیث رفع به عنوان اینکه روی نسیان بار شده، روی جهل بار شده در«ما لا یعلمون»، روی اضطرار و استکراه و امثال ذلک آمده، نمی تواند مقیّد باشد در برابر اطلاقات ادلۀ اولیه؟

مثلا اگر در ما نحن فیه(به عنوان فرض نه به عنوان اثبات مطلب) دلیل جزئیت، اطلاق داشت، هم جزئیت را در حال عمد ثابت می کرد، هم جزئیت را در حال نسیان، ثابت می کرد، اینجا حدیث رفع به لحاظ تعلقش به نسیان دائرۀ جزئیت را محدود بکند، به این معنا که«رفع النسیان» کشف از این معنا بکند که برحسب اراده جدی، فلان جزء در حال نسیان، جزئیت نداشته ولو اینکه ظاهر دلیل، ولو اینکه اراده استعمالیه، مراد استعمالی اقتضای ثبوت جزئیت می کرده لکن به حسب مراد جدّی و اراده واقعی، جزئیتش منحصر به حال توجه بوده و در حال نسیان، ابدا اراده مولا و جدّ مولا به جزئیت این متعلق نبوده. ظاهر این است که هیچ مانعی ندارد.

خصوصیت معنای کلمۀ رفع

منتها ممکن است در ذهن شما یک مسأله ای راجع به کلمۀ رفع، بیاید، بگویید: این کلمه رفع، معنایش این است که جزئیت بوده و جزئیت برداشته شده. این خصوصیت در کلمۀ رفع وجود دارد. در آن مقیّدات مثل«لا تعتق الرقبه الکافره» یک چنین خصوصیاتی در کار نیست لذا اشکالی به چشم نمی خورد اما اینجا چون کلمۀ رفع دارد، و رفع، فرع ثبوت است و فرع تحقق است، شما بگویید: چطوری می شود که جزئیت، ثابت باشد و جزئیت ثابته به واسطه حدیث رفع، رفع بشود؟

ما جوابش را با یک نکته عرض می کنیم، می گوییم: ما هم قبول داریم که جزئیت، ثابت است، لازمۀ رفع، ثبوت جزئیت است اما ثبوت را معنا بکنید. آیا معنای ثبوت؛ یعنی ثبوت برطبق ارادۀ جدیه، یا معنای ثبوت، ثبوت برطبق ارادۀ استعمالیه است؟ ثبوت برطبق قانون است؟ ثبوت برطبق حکم مطلق است؟ ثبوت برطبق حکم کلی است؟ اینجا هم اگر حدیث رفع نبود، از اطلاق ادلۀ جزئیت، همه کار برمی آمد، لذا ما عرض کردیم که اگر حدیث رفع را نمی داشتیم، اطلاق دلیل جزء به همین لحاظ در اینجا پیاده می شد و از رفع، استفاده ثبوت می کردیم اما نه ثبوت برطبق اراده جدیه بلکه ثبوت برطبق استعمالیه و مقتضای ظاهر دلیل و واقعش هم مسأله به همین صورت است. ثبوت