سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 573

به همین مقدار؛ یعنی لو لا حدیث رفع، شما به ظاهر دلیل جزئیت، مأخوذ بودید، به ظاهر اطلاق دلیل جزئیت، مأخوذ بودید. حدیث رفع، می آید این اطلاق را برمی دارد. اطلاق بوده و برداشته می شود، منتها بودن به لحاظ استعمال است. واقعش، رفع به لحاظ حال ارادۀ جدیه است و الاّ در باب عام و خاص هم، باید تصرف در ارادۀ استعمالیه و آن مسائل را ملتزم بشویم. این هم یک نکته ای که قسمتی از آن را در عام و خاص عرض کردیم و این قسمت اخیرش، اینجا برای اولین بار ذکر شد.

معنای رفع خطا و نسیان

مطلب سوم این است: در حدیث رفع، آن جملات اول، همه اش به کلمۀ(ما) شروع شده. «رفع ما لا یعلمون، و ما استکرهوا علیه، و ما اضطروا الیه و ما لا یطیقون»، اینها همه، با کلمۀ(ما) ذکر شده اما وقتی که به مسألۀ خطا و نسیان رسیده، در این حدیث رفع معروف، دیگر«ما اخطؤا و ما نسوا» ذکر نشده، خود کلمۀ خطا و نسیان ذکر شده. دارد:

«رفع عن أمتی الخطأ و النسیان»، خود نسیان، متعلق رفع واقع شده و رفع به او اضافه داده شده. حالا رفع که متعلق به نسیان است، معنایش چیست؟ معنای«رفع النسیان» چیست؟ معنای«رفع الخطأ» چیست؟ آیا همین معنای ظاهری اراده شده؟ یعنی نبی اکرم می خواهند بفرمایید: از امت من، خطا برداشته شده؛ یعنی خطا نمی کنند؟ نسیان برداشته شده؛ یعنی نسیان نمی کنند؟ این معنای ابتدایی و اولی اش است، «رفع عن امتی الخطأ و النسیان»؛ یعنی«أمتی لا یخطئون، أمتی لا ینسون». ما می بینیم این خلاف واقع است. این خلاف آن چیزی است که در خارج ملاحظه می کنیم. کثیرا ما خطا واقع می شود. کثیرا ما نسیان تحقق پیدا می کند. پس این معنا مراد نیست.

اما احتمال دوم که بگوییم: معنای«رفع الخطا»؛ یعنی آثار خطا، برداشته شده، آثاری که روی خود خطا بار شده، آثاری که روی خود نسیان، بار شده. آیا اینطوری می شود معنا کرد. شیخ در کتاب رسائل، می فرماید: این ممتنع است، برای اینکه اگر یک اثری، قبلا روی خطا بار شده باشد مثل«من قتل مؤمنا خطأ» در آیه شریفه که حکم روی قتل خطأی بار شده، اگر یک اثری روی خطأ بار شده است، معنایش این است که آن خطا، مقتضی ثبوت این اثر است، مقتضی ترتب این حکم است و جاذبۀ او، اقتضای ثبوت این حکم را دارد درحالی که معنای«رفع الخطا»، این است که خطا، اقتضای رفع دارد، خطا، متناسب با رفع است، خطا، متناسب با نبودن اثر است.