سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 595

به را بدون آن انجام داد، نماز را بدون رکوع ایجاد کرد لذا تصوّر نقیصه از نظر عقل، یک تصور روشنی است.

تصور زیاده در مأمور به از نظر عقل

حالا ببینیم در باب زیاده مطلب به چه صورتی است؟ آیا در باب زیاده هم عقل با آن دقت خودش می تواند تصور زیاده بکند؟ البته با توجه به این نکته که مقصود ما از زیاده، زیادۀ در مأمور به است کما اینکه در نقیصه هم«النقیصه عن المأمور به» مقصود ما بود.

می گفتیم: نماز بدون رکوع«ناقص عن المأمور به» اینجا هم وقتی که کلمۀ زیاده را مطرح می کنیم، روی عنوان زیاده بما هو زیاده بدون اینکه آن متعلقش را در نظر بگیریم، کاری نداریم، ما می خواهیم عنوان زیادۀ در مأمور به تحقّق پیدا بکند. معنای زیادۀ در مأمور به این است که این زیاده علاوۀ بر این که زیاده است، مأمور به هم باشد، نه اینکه یک چیزی خارج از دایرۀ مأمور به را شما زیاد بکنید. عنوان زیادۀ به تنهائی مراد و مقصود نیست.

«الزیاده فی المأمور به» که بعدا هم که ما بعضی روایات عامه یعنی روایات کلی اش را ملاحظه می کنیم، این عنوان را دارد، «من زاد فی صلاته» باید آن زیاده عنوان صلاتیت داشته باشد، عنوان جزئیه للمأمور به داشته باشد.

وقتی که در معنای زیاده، این خصوصیت معتبر است کأنّ عقل می گوید: چطور می شود که هم زیاده باشد و هم جزء مأمور به باشد؟ اگر جزء مأمور به است، پس زیاده یعنی چه؟ چیزی که اتصاف به جزئیت للمأمور به دارد چطور می تواند عنوان زیاده را پیدا بکند؟ و اگر عنوان زیاده دارد پس دیگر جزئیت للمأمور به ندارد. لذا از نظر عقل، جمع بین این دو خصوصیت غیرقابل تصور است، غیرقابل تعقّل است که هم عنوان زیاده در کار باشد و هم زائد، جزئیت للمأمور به داشته باشد و مثل مزید علیه، جزء برای مأمور به باشد. همان طوری که مزید علیه جزء برای مأمور به است این زیاده هم جزئیت للمأمور به داشته باشد. لذا تصور عقلی آن ممکن نیست.

نظر عرف در باب زیاده در مأمور به

اگر مسأله را به عرف ارجاع بکنید، عرف این دقتها را رعایت نمی کند. عرف برای مسألۀ زیادۀ در مأمور به حساب باز می کند، البته عرف هم همه جا نه، به عبارت دیگر: آن جزء للمأمور به مثل رکوع اگر بشرط لا اخذ شده باشد یعنی آمر وقتی که رکوع را به