سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 69

محقق نائینی(ره) این است: «الاصول العملیه علی قسمین، تنزیلیّ و غیر تنزیلیّ، اما الاصول العملیه التنزیلیه، فلا تجری فی اطراف علم الاجمالی مطلقا»، می خواهد مخالفت عملیه باشد یا نه؟ و اما اصول عملیۀ غیر تنزیلیه، تنها در اطراف علم اجمالی در موردی جریان پیدا نمی کند که مستلزم مخالفت عملیه باشد.

مقصود از اصول تنزیلیه و فرق آنها با اصول غیر تنزیلیه

اولا مقصود ایشان از اصول تنزیلیه چیست؟ و ثانیا فرق بین اصول تنزیلیّه و غیر تنزیلیه چیست؟ اصل تنزیلی همان طورکه از کلامشان استفاده می شود، این است که شارع مفاد این اصل را نازل منزلۀ واقع قرار داده باشد. به این صورت که شارع می فرماید: شما دو احتمال می دهید: یک احتمال مطابق با این اصل و یک احتمال مخالف با این اصل. با آن احتمال مطابق اصل، معاملۀ واقع کن، و احتمال مقابل را نادیده بگیر و احتمال مخالف را الغاء کن، مثل این که تو احتمال مخالف نداری، مثل این که وجدانا احتمال مغایر با مفاد اصل در کار نیست. مثلا استصحاب اصل تنزیلی است، شما که اول صبح به نجاست عبا یقین داشتی، حالا موقع ظهر شک می کنی در بقا و عدم بقای نجاست، پس شما دو احتمال می دهید: یک احتمال بقاء النجاسه است، یک احتمال عدم بقاء النجاسه است. احتمال بقای نجاست که مطابق با استصحاب است، شارع می گوید:

بنا بگذار که این احتمال همان واقع است. این طرف همان واقع است. و اما احتمال عدم بقای نجاست را، این را«افرضه کالعدم»، فرض کن که چنین احتمالی نمی داری، و چنین احتمال عدم بقای حالت سابقه در تو وجود نداشت. معنای اصل تنزیلی نازل کردن مفاد اصل منزلۀ واقع، و قرار دادن احتمال مخالف اصل را در محیط شریعت یک امری کالعدم، یک امری کأنّه غیر موجود و کأنّه غیر متحقق، مثل این که شما از اول احتمال عدم بقای نجاست را نمی دادید، منتها یک وقت تکوینا احتمال عدم بقای نجاست داده نمی شود، یک وقت شارع تعبدا می گوید: این احتمال را کنار بگذار، این احتمال را نادیده بگیر، و این را کأنّه غیر متحقق فرض بکن، این معنای اصل تنزیلی است.

اما اصل غیر تنزیلی این است که شارع مطابق با احد احتمالین یک حکمی جعل می کند، بدون این که بگوید: این را نازل منزلۀ واقع فرض کن، بدون این که بگوید:

احتمال مقابلش را کالعدم قرار بده، نه، به واقع کاری ندارد. یک حکم ظاهری مجعول در مورد شک در طهارت از ناحیۀ شارع صادر می شود، و هیچ هم نمی گوید: این احتمال