سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 94

ترخیص در اطراف علم اجمالی از نظر مقام اثبات

آیا از نظر مقام اثبات، دلیلی بر ترخیص بعضی از اطراف وارد شده است یا نه؟ برای این که هرچیزی که ثبوتا ممکن باشد و استحاله نداشته باشد، دلیل بر این نیست که اثباتا هم وقوع پیدا کرده است. اگر ترخیص در بعضی از اطراف مانعی نداشته باشد، صرف عدم المانع کفایت نمی کند، باید از نظر مقام اثبات دلیل بر این معنا وجود داشته باشد. و الاّ اگر دلیلی نباشد، همان علم اجمالی نقش تعیین کننده دارد، و حکم به لزوم احتیاط می کند کما این که مکرر عرض کردیم. پس فعلا بحث ما متمرکز در این جهت است که آیا از نظر مقام اثبات، در بین ادله و روایات، یک دلیل داریم که دلالت بر ترخیص بعضی از اطراف بکند یا نداریم؟ بحث ما متمرکز در این جهت است.

ما غیر از آن چهار روایتی که قبلا ملاحظه فرمودید، و مقداری به مناسبت ترخیص همه اطراف در آن روایات بحث کردیم، روایت دیگری در این رابطه نداریم. لذا باید باز یک مرور دیگری به آن روایات بکنیم، ببینیم آیا از آن روایات ترخیص در بعضی از اطراف، استفاده می شود یا نه؟

اگر نظرتان باشد ما چهارتا روایت در این باب داشتیم. یکی مرسلۀ معاویه بن عمار بود؛ یکی روایت عبد الله بن سنان بود؛ یکی روایت عبد الله بن سلیمان بود؛ یکی هم روایت مسعده بن صدقه. این چهار روایت تعبیرشان متفاوت بود. به این صورت که در سه تا از این روایات یک نحو تعبیر شده بود، و یک روایت یک تعبیر دیگر داشت. سه تا روایت تعبیرشان این جوری بود. «کل شیء فیه حلال و حرام فهو لک حلال» که شیء را موصوف به فیه حلال و حرام کرده بود. نگفته بود«کل شیء هو لک حلال» گفته بود: «کل شیء فیه حلال و حرام فهو لک حلال». اما یک روایت که آن هم روایت مسعده بن صدقه بود، تنها روایتی بود که این تعبیر در آن ذکر شده بود که می گفت: «کل شیء هو لک حلال» نه«کل شیء فیه حلال و حرام فهو لک حلال» نه«کل شیء هو لک حلال حتی تعرف انّه حرام». این یک جهت در آن روایات.

جهت دیگری که ما عرض کردیم این بود که از این روایات سه تا مورد اشکال و مورد مناقشه است، یا مناقشه سندی دارد، مثل روایت معاویه بن عمار، که روایت مرسله است و مخدوش است. یکی روایت عبد الله بن سلیمان بود، که به علت این که خود عبد الله بن سلیمان مجهول بود، این روایت از نظر سند ضعیف شناخته می شد. عبد الله