سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 96

الانائین، مجموع المایعین شیء، فیه حلال به اعتبار این که یکی خمر نیست، و حرام به اعتبار این که یکی خمر است. هم حلال در این مجموع وجود دارد، هم حرام در این مجموع وجود دارد. و الاّ اگر بخواهیم شیء را خصوص این مایع بگیریم، مایع طرف چپ، این فیه حلال و حرام نیست. خصوص مایع طرف یمین بگیریم، این فیه حلال و حرام نیست. پس باید مجموع بگیریم، مجموع را«شیء فیه حلال و حرام» بگیریم تا روایت عبد الله بن سنان بر اطراف علم اجمالی انطباق پیدا بکند.

اشکال در ترخیص همۀ اطراف با استناد به صحیحۀ عبد الله بن سنان

لکن اگر ما این کار را کردیم، نتیجه چه می شود؟ آیا این روایت در آن جهتی که ما در رابطۀ با آن جهت بحث می کنیم، می شود نتیجه بخش باشد؟ جواب این است که نه، برای خاطر این که اگر روایت را این جور معنا کردید، اگر شیء را عبارت از مجموع الشیئین گرفتید، این ضمیر فهو لک حلال به مجموع الشیئین برمی گردد، معنایش این است این مجموع الشیئین برای تو حلال است، و این ترخیص در جمیع است، این ترخیص در همه اطراف است. ما گفتیم: ترخیص در همه اطراف، مورد قبول عقلا نیست، مورد قبول عرف نیست. عرف نمی تواند از روایت یک چنین چیزی را استفاده کند. پس اینجا ما با مشکلی مواجه می شویم. برای این که روایتی که یمکن الاستدلال بها منحصرا صحیحۀ عبد الله بن سنان است، و صحیحه عبد الله بن سنان«تدل علی الترخیص فی جمیع الاطراف» و عقلا نمی پذیرند. دلیل بر ترخیص بعضی از اطراف را از کجا بیاوریم؟ چه دلیلی داریم بر این که شارع مقدس ترخیص در بعضی از اطراف داده است؟ این روایت می گوید: و هو الترخیص فی المجموع. نمی توانیم آن را تأویل بکنیم. برای این که هو، مرجع ضمیر شیء است. شیء، هم مجموع المایعین است، روایت به دلالت قوی مجموع المایعین را حلال می کند. اصلا صحبت از ابعاض نیست. صحبت از این مجموع و حکم المجموع است، می گوید: این مجموع حلال است. روایت عبد الله بن سنان یک چنین مفادی دارد، و این مفاد قابل قبول نیست، عقلا نمی پذیرند. و ما دلیل دیگری که دلالت بر ترخیص در بعضی از اطراف داشته باشد، نداریم.

لکن ما این جهت را به صورت جواب دوم و حرف دوم در این مسأله مطرح می کنیم:

اگر کسی روایت مسعده بن صدقه را به عنوان آن اشکالی که از نظر متن، ما مورد مناقشه قرار دادیم، مورد مناقشه قرار نداد. فرضا گفت: روایت مسعده بن صدقه قابل استناد