سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 99

مراجعه به عقل گاهی انسان می تواند استفاده بکند. در حقیقت استفادۀ مستقیم راهش برای انسان مسدود است، اما به ضمیمۀ حکم عقل امکان استفاده هست. پس وقتی عمومی در یک جا وارد شد، و اطلاقی در یک جا به چشم می خورد، ما دو مطلب از این عموم و اطلاق استفاده می کنیم. مثلا وقتی که مولا«اکرم العلماء» گفت یا وقتی که مولا اعتق رقبه گفت، ما دو مطلب استفاده می کنیم: یک مطلب این است که این حکم وجوب اکرام نسبت به تمام افراد علما جاری و ساری است، این حکم عام است. زید عالم وجوب اکرام دارد، عمرو عالم وجوب اکرام دارد، الی سایر افراد عام. مطلب دومی که استفاده می کنیم؛ این است که ملاک این حکم در تمام افراد تحقق دارد، همان طورکه اصل الحکم در تمامی افراد عام تحقق دارد، ملاک حکم هم در همه وجود دارد. هم در زید ملاک وجوب اکرام هست، و هم در عمرو عالم ملاک وجوب اکرام است، و هم در سایر افراد علما ملاک وجوب اکرام است.

اثر تعلق قید به ماده یا هیئت

در اطلاق هم همین طور است. وقتی که مولا اعتق رقبه می گوید، هم استفاده می کنیم که این وجوب العتق ساری است در تمام افراد رقبه، من دون فرق بین المؤمنه و الکافره.

و هم استفاده می کنیم در هر رقبه ای آن هم مؤمنه باشد یا کافره، ملاک حکم وجود دارد، ملاک وجوب عتق در تمام افراد رقبه محقق است. در این صورت می گویند: اگر یک قیدی در کار آمد، اگر یک مخصّصی در کار آمد، این قید دوتا حالت می تواند پیدا کند، و دو صورت در آن تصور می شود: یک وقت قید به ماده می خورد و اطلاق ماده را می گیرد که مقصود از ماده، متعلق حکم است. یک وقت قید به ماده ارتباط ندارد، جلوی اطلاق حکم را می گیرد، جلوی اطلاق هیئت را می گیرد. این دوتا باهم فرق می کند، و نتیجه، نتیجۀ مختلفی خواهد بود. اگر یک قیدی آمد دایره متعلق حکم را مضیق کرد، معنایش این می شود که افرادی که خارج از این دایره هستند، دیگر نه حکم در آنها وجود دارد، و نه ملاک حکم در آن وجود دارد. اگر مولا گفت: «اکرم العلماء»، بعد در ضمن یک دلیل مخصّصی گفت: «لا تکرم الفساق من العلماء»، شما این دلیل را وقتی که مخصص آن عام قرار می دهید، نتیجه چه می شود؟

نتیجۀ این تخصیص این می شود، که یک قیدی از ناحیۀ مخصص به اکرم العلماء وارد می شود، یعنی این جوری می شود«اکرم العلماء غیر الفساق». حکم روی این عنوان آمده