سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 111

متفاوت است. در اوامر نفسیه، غایت بعث و تحریک، تحقّق بخشیدن به خود متعلق است و متعلق در این مسأله، نفسیت دارد. در اوامر غیریه، آن بعث و تحریکی که به متعلق شده است، ضمن اینکه بعث و تحریک است لکن برای خاطر غیر است، برای خاطر یک مطلوب نفسی است، برای خاطر یک واجب نفسی است و الاّ نسبت به همین متعلق امر غیری، رسما بعث و تحریک تحقق پیدا کرده است، منتها گاهی بعث و تحریک، در موردی است که خود مبعوث الیه اصالت دارد، نفسیت دارد. گاهی بعث و تحریک در موقعیتی است که مبعوث الیه برای خاطر غیر، واجب شده است، برای امر دیگری وجوب پیدا کرده است. لذا فرقی بین اوامر نفسیه و اوامر غیریه از نظر مفاد هیئت «افعل» ملاحظه نمی کنیم و اگر در بعث و تحریک، قدرت اعتبار پیدا کرد که به نظر می رسد که بطور مسلّم معتبر است، چه فرق می کند بین اینکه مبعوث الیه، اصالت در مطلوبیت داشته باشد یا مبعوث الیه به عنوان یک واجب غیری مطرح باشد؟

معنای بعث و تحریک در اوامر ارشادیه

در باب اوامر غیریه که این معنا کاملا روشن است. اما آنکه یک مقدار ممکن است از ذهن بعید بیاید، اوامر ارشادیه است. در اوامر ارشادیه باید این معنا را فراموش نکنیم که در عین اینکه امر است، ارشادیت دارد نه اینکه اوامر ارشادیه، عنوان یک جملۀ خبریه پیدا می کنند. اوامر ارشادیه با حفظ امر بودن و با حفظ بعث و تحریک و با حفظ اینکه هیئت«افعل» در خود بعث و تحریک استعمال شده است و در همان معنای موضوع له اولی بکار رفته است لکن هدف از این بعث و تحریک، یک مطلب دیگر است. هدف از این بعث و تحریک، ارشاد است. اینکه مثلا طبیب به مریض دستور می دهد که این نسخه را عملی کن، این کلمه«افعل» طبیب، با«افعل» یک مولا نسبت به عبد خودش از نظر موضوع له هیئت«افعل» و از نظر معنای بعث و تحریک، هیچ فرق نمی کند. کسی نگفته که کلمۀ«افعل» طبیب، در غیر موضوع له استعمال شده است. کسی این اشکال را نکرده که اگر یک مرشدی در مقام ارشاد، مردم را موعظه می کرد و اوامر و نواهی ارشادیه انجام می داد، بگوییم: تمام این اوامر و نواهی برخلاف موضوع له است، برای اینکه موضوع له اوامر بعث است و موضوع له نواهی زجر است و شما که بعث و زجری ندارید، شما ارشاد می کنید.