سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 155

ندارد. یا در مثال استصحاب وجوب اکرام زید قبل از آنکه نقص عضو پیدا بکند می گویید: این زید«کان واجب الاکرام» هم به کلمۀ«هذا» و هم با عنوان زید می گویید:

«هذا زید کان واجب الاکرام و الان یکون وجوب اکرامه مشکوک» استصحاب بقای وجوب اکرام جریان پیدا می کند چون قضیۀ مشکوکه با قضیۀ متیقنه به نظر عرف هیچ تغایری ندارد، و اتحاد قضیۀ مشکوکه و متیقنه در اینجا محفوظ است.

اما وقتی که سراغ کلیات می آییم اگر شما یقین داشتید که انسان عالم وجوب اکرام دارد و حالا شک دارید که انسان غیر عالم وجوب اکرام دارد یا نه، آیا اینجا جای استصحاب است ؟ آیا اینجا می توانید استصحاب بکنید و بگویید: ما یقین داشتیم که انسان عالم وجوب اکرام داشت و الان شک داریم در اینکه انسان غیرعالم وجوب اکرام دارد یا نه ؟ همان استصحاب بقای وجوب اکرام انسان عالم را بکنیم و نتیجه بگیریم که انسان غیرعالم هم وجوب اکرام دارد. از شما سؤال می شود که آیا جریان چنین استصحابی را تجویز می کنید؟ یا اینکه می گویید: در اینجا بین قضیۀ متیقنه با قضیۀ مشکوکه کاملا مغایرت تحقق دارد. آنکه برای شما متیقن بود، وجوب اکرام انسان عالم بود و این که برای شما مشکوک است، وجوب اکرام انسان غیرعالم است. همین فرق روشن بین کلی و بین جزئی، بین استصحاب در کلیات و بین استصحاب در جزئیات وجود دارد.

کلی بودن محل بحث و ممنوعیت اجرای استصحاب در آن

ما نحن فیه هم از همین قبیل است برای اینکه آن نمازی که واجب بود، قبل از آنی که فاتحه الکتاب تعذّر پیدا بکند، و به عبارت دیگر قضیۀ متیقنۀ شما وجوب نفسی استقلالی نماز مقید به فاتحه الکتاب بود. نماز مقیّد به فاتحه الکتاب«کان واجبا بالوجوب النفسی الاستقلالی» اما الان قضیۀ مشکوکۀ شما چیست ؟ قضیۀ مشکوکۀ ما«الصلاه الفاقده لفاتحه الکتاب، الصلاه اللتی تعذّر فیها فاتحه الکتاب» است. آیا این قضیۀ مشکوکه، عین آن قضیۀ متیقنه است ؟ ولو اینکه ما در اتحاد قضیتین، حاکم را عرف قرار می دهیم و حتی مسامحات عرفیه را هم می پذیریم، در مثال ماء واقع در حوض، عرف با مسامحه مسألۀ وحدت را الغا می کند، ما می پذیریم، اما این مسامحه در اینجا هم هست ؟ از عرف بپرسیم که صلاه مقید به فاتحه الکتاب با صلاتی که فاتحه الکتاب در آن متعذّر است، از نظر کلی