سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 173

گفت: «فأتوه ما استطعتم» از نظر معنا و مفاد، فرقی بین آنها وجود ندارد و این خلاف ظاهر است که«من» را به معنای«باء» بگیریم که نتیجه این بشود که وجود«من» در اینجا، از نظر فایده، کالعدم باشد لذا این احتمال بکلی کنار می رود. علی ایّ حال اگر کلمۀ«باء» را در اینجا بیاوریم، معنایی بر آن ترتّب پیدا نمی کند فوقش این است که جنبۀ ادبی را بخواهد یک قدری تصحیح بکند و الاّ«فأتوا به» همان معنای«آتوه» می شود که در «أَقِیمُوا الصَّلاهَ وَ آتُوا الزَّکاهَ » مکرر در قرآن هست. این احتمال کاملا بعید است.

اما اگر«من» را به معنای تبیین بگیریم«فأتوا منه» بیان چه چیزی قرار بگیرد در اینجا؟ «من» تبینیه باید روشنگر یک امر مجهولی باشد. ما چه مجهولی در این جا داریم که بخواهیم بوسیله«من» تبینیه، او را روشن بکنیم ؟ امر مجهولی در اینجا نیست لذا مجبوریم که«من» را به همان معنای شایع«من» و همان معنای ظاهر«من» که عبارت از تبعیض است بگیریم و به همان معنا استعمال بکنیم. پس در باب معانی محتمله«من»، آن معنایی که اینجا مناسبت دارد، آن معنایی که ابتدا هم به نظر می رسد، عبارت از تبعیض است.

بررسی معنای«ما» در«ما استطعتم»

اما در«ما» در«ما استطعتم» ظاهرا اصل اولی در«ما» عبارت از موصوله بودن است و استعمال شایع«ما» عبارت از همان معنای موصوله است بطوری که اگر«ما» را به معنای مصدریۀ زمانیه معنا بکنیم، خلاف شایع و خلاف متعارف خواهد بود لذا تا مادامی که امکان داشته باشد که«ما» معنای موصوله بودن خودش را داشته باشد، از این معنای متعارف و شایع رفع ید نمی کنیم.

یک شاهد دیگری اینجا داریم که«ما» زمانیه نیست و آن این است که بین زمانیه بودن ما و تبعیضی بودن من، هیچ مناسبتی وجود ندارد. یعنی شما از یک طرف بخواهید«من» را به معنای تبعیض بگیرید، معنایش این می شود که کأنّ فرموده اند: اگر من شما را به یک طبیعت ذات افراد، امر کردم«فأتوا بعضه زمان الاستطاعه». «فأتوا بعضه زمان الاستطاعه» یعنی چه ؟ اگر می گفت: «فأتوا بعضه بمقدار الاستطاعه» بین کلمۀ بعض و مقدار استطاعت مناسبت وجود دارد اما بگوید: «فأتوا بعضه» از یک طرف بعض را ملاک قرار بدهد و از یک طرف، زمان استطاعت را، نه مقدار استطاعت را، زمان استطاعت با تبعیض مناسبت ندارد. لذا این هم یک قرینه می شود بر اینکه«ما» در اینجا، مای موصوله