سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 188

الخارج، یعنی مأموربه الهی که از آن تعبیر به حج می کنیم، این به دوش مردم است، این به عهدۀ مردم است. عینا همان طوری که در دیون اصطلاحیه وقتی که می گویید: زید از عمرو صد تومان طلبکار است، می گویید: «لزید علی عمرو مائه تومان» همان لام و علی که شما در تعبیراتتان دربارۀ دیون اصطلاحیه و دیون متعارفه بکار می برید، خداوند در آیۀ حج در رابطۀ با حج مطلب را به این صورت بیان کرده؛ نفرموده که یجب علیکم اینکه حج را انجام بدهید. فرموده: «لِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ » فرموده: این حقی است از خداوند بر دوش مردم که مناسکی را بنام مناسک حج انجام بدهند. این یک مقدمه که ما باید مورد توجه داشته باشیم.

کیفیت مرتفع بودن ذمۀ نسبت به تکالیف

مقدمه دوم این است که این ذمۀ انسان که تکلیف، یعنی مکلف به بر عهدۀ او ثابت است، و روی دوش او قرار گرفته، و در آن ظرف، تقرر پیدا کرده، این ذمه کأنّ یک مکان بلندی است، یک مکان مرتفعی است برای اینکه در حقیقت انسانیت انسان در رابطۀ با آن است. انسانیت انسان مرتبط به اوست. لذا در رابطۀ با ذمه، ما می توانیم کلمۀ سقوط و عدم سقوط را بکار ببریم. هم دربارۀ تکالیف الهیه و وظایف شرعیه می توانیم کلمۀ سقوط و عدم سقوط را بکار ببریم، و هم دربارۀ دیون اصطلاحیه. اگر کسی ذمه اش مشغول به یک دینی شد، تا مادامی که آن دین را نپرداخته، می توانیم بگوییم: دین از ذمۀ او ساقط نشده، و بعد از آن که دین را در خارج پرداخت، می توانیم بگوییم: دینی که قبلا تحقق داشت، از ذمه او ساقط شد و از گرده و از عهده این مکلف، بیرون رفت. کأنّ ذمه، آن جنبۀ علوّ انسانی است لذا گاهی انسان از ذمه تعبیر می کند به اینکه به دوش ماست، به گردۀ ماست. یک مکان هایی را انسان معرفی می کند که جنبۀ علوّ و عنوان علو دارد.

با توجه به این دو نکته، وقتی که سراغ«المیسور لا یسقط بالمعسور»، می آییم معنایش یک معنای روشنی می شود مخصوصا در ما نحن فیه که مورد بحث ما هست. می گوییم:

«المیسور من اجزاء الطبیعه لا یسقط »، میسور از عهده مکلف و از ذمه مکلف، به سبب اینکه بعضی از اجزا، معسور است، به سبب اینکه بعضی از اجزا از دایره قدرت بیرون است، آن که داخل در دایره قدرت است، به جای اولیۀ خودش باقی است. در همان مکان مرتفعی که شما از آن تعبیر به ذمه می کنید، و آن ذمه اشتغال به او دارد، و این امر بر