سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 193

اولا یک خلاف ظاهر است.

ثانیا یک نکتۀ لطیفی در اینجا وجود دارد و آن نکته این است، آن چیزی که بر ذمۀ انسان ثابت است و جنبۀ دینی دارد، آیا صلاه است ؟ و یا وجوب صلاه است ؟ شما چه چیزی را به خدا مدیون هستید؟ نماز را مدیون هستید، منتها وجوب، سبب تحقق این دین شده، وجوب، علت تحقق این دین شده. یا در آیۀ حج وقتی که خداوند می فرماید:

«لِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ » چه چیزی را بعنوان حق اللّه معرفی می کند؟ عمل شما را.

حج، حق خداوند است. حج، دین اللّه است. حج، للّه علی الناس است. پس آن که به ذمۀ شما ثابت است، نماز است. معنای ثبوت بر ذمه عبارت از وجوب است. وجوب، به ذمه ثابت نیست. وجوب، نماز را بر ذمۀ شما ثابت کرده است.

پس ما می توانیم بگوییم: اینکه شما می گویید: «لا یسقط حکمه» حکمش که بر ذمۀ ما نبوده که ساقط بشود یا ساقط نشود. آنکه بر ذمۀ ما بوده، رکوع و سجود و اشباه ذلک بوده. آنکه اشتغال و جنبۀ دینی داشته، مأموربه است. اگر اینطوری است پس چطور شما فاعل«لا یسقط » را حکم قرار می دهید و می گویید: معنایش این است که حکم بر ذمه ثابت بوده درحالی که حکم ثابت نبوده، نماز بر ذمه ثابت بوده. و معنای وجوب، همین ثبوت صلاه بر ذمه است. وقتی که شما می گویید: نماز واجب است، معنایش این است که نماز بر ذمۀ شما ثابت است. این ثبوت عبارت از وجوب است. اما ثابت عبارت از نماز است. ساقط عبارت از مأموربه است. و اگر ما بخواهیم ضمیر«لا یسقط » را به حکم المیسور ارجاع بدهیم، نتیجه این می شود که بگوییم حکم المیسور اصلا ثابت نبوده تا سقوط و عدم سقوطی در کار باشد، آنکه ثابت بوده خود میسور بوده، خود مأموربه بوده، خود اجزای مأموربه بوده است. اشکال دیگری هست که برای بعد ان شاء الله.

پرسش:

1 - دین الله بودن تکالیف را با ارتباط آن به محل بحث توضیح دهید.

2 - کیفیت مرتفع بودن ذمۀ انسان نسبت به تکالیف چگونه است ؟

3 - معنای«المیسور لا یسقط بالمعسور» را توضیح دهید.

4 - اشکال عدم ثبوت عبادت فاقد جزء بر ذمۀ مکلف را با جوابش بیان کنید.

5 - کلام مرحوم آخوند(ره) را در«المیسور لا یسقط بالمعسور» با اشکال آن توضیح دهید.