سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 241

می کنید، آیا این نماز جمعه ای که در دنبال احتمال الوجوب، تحقّق پیدا کرده، اطاعت است ؟ این انبعاث از بعث است ؟ کدام بعث ؟ اینجا که بعثی معلوم نیست تحقّق داشته باشد. آن چه اینجا تحقّق دارد، احتمال البعث است. احتمال البعث غیر بعث است. بعث، یک چیزی است که فعل المولی است. احتمال، یک چیزی است که ارتباط به شما دارد.

احتمال عبارت از آن حالت تصوریه ذهنیه شماست. بعث مربوط به فعل المولی است.

پس در اینجایی که شما نماز جمعه را در دنبال احتمال البعث انجام می دهید، در حقیقت آن که محرّک شما بوده، احتمال البعث بوده، احتمال تحریک المولی بوده«و هذا لا یکون اطاعه» اطاعت یعنی دنبال بعث المولی منبعث شدن و به عقیب تحریک المولی، متحرک شدن.

عدم تحقق اطاعت حتی در صورت علم به بعث

بلکه این مستشکل دائره اشکال را توسعه می دهد و در حقیقت انسان را از همه چیز کانّ مایوس می کند. مستشکل می گوید که اگر ما با یک نظر دقیقتری بخواهیم مسألۀ اطاعت را دنبال بکنیم و با یک عمق بیشتری به عنوان اطاعت نظر بکنیم، نه تنها در مورد احتیاط ، اطاعت امکان ندارد بلکه در آنجایی که علم به بعث هم داشته باشید، اطاعت تحقّق پیدا نمی کند. با اینکه شما علم به بعث مولا دارید و در دنبال علم به بعث، منبعث شده اید، همانجا هم ممکن است بگوییم: اطاعت نیست با یک نظر دقیقتری و این یک مقدمه ای لازم دارد که این است که شما می دانید که علم انسان همیشه مطابقت با واقع ندارد. اگر کسی علم به بعث پیدا کرد، آیا معنایش این است که به حسب واقع هم بعث وجود دارد؟ نه، گاهی ممکن است جهل مرکب باشد. انسان خیلی از اوقات اعتقاد علمی به خلاف واقع پیدا می کند، لکن خودش نمی داند که این خلاف واقع است، خودش فکر می کند که این واقعیت است درحالی که به حسب واقع، خلاف واقع است. چه بسا هم بعدا برای انسان روشن می شود که این اعتقاد علمی اش بیجا بوده است. لذا در آنجایی که انسان علم به بعث پیدا می کند و در دنبالش منبعث می شود، آیا آن انبعاث، استناد به علم به بعث دارد یا استناد به بعث واقعی دارد؟ کدام یک از اینهاست ؟ بین بعث واقعی و علم به بعث، عموم و خصوص من وجه است برای اینکه می شود بعث واقعی تحقّق پیدا بکند و شما علم به بعث پیدا نکنید و می شود هم که شما علم به بعث پیدا بکنید در حالی