سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 247

امکان استناد انبعاث به بعث واقعی مولا

با توجه به این مقدمه اگر مولا در یک موردی واقعا بعث کرده بود به یک مأموربه، و مکلّف هم علم به این بعث پیدا کرد، که معنای علم به این بعث این است که آن صورت ذهنیۀ حاکیه اش منطبق بر واقعیت بعث بود، به خلاف صورت جهل مرکب، که آن صورت ذهنیه، هیچ انطباقی با واقع ندارد و حکایت از واقعیت نمی کند لکن ما در اینجا فرض کردیم که این علمش مطابق با واقع است و صورت ذهنیه اش حاکی از واقعیت است. حالا سؤال ما این است که اینجایی که بعث به حسب واقع، وجود دارد و مکلّف هم علم به بعث پیدا کرده است و در دنبال علم به بعث، منبعث شده است آیا در اینجا انبعاث، استناد به بعث واقعی ندارد؟ آیا اینجا صدق نمی کند که این از بعث المولی منبعث شده است ؟ پس او از چه چیزی منبعث شده است ؟ بعثی هست، علم به بعث هم پیدا کرد، در دنبال علم به بعث هم منبعث شد، تصادفا با اینکه آن صورت ذهنیه معلوم بالذّات انسان است ولی اکثرا انسان به آن صورت ذهنیۀ خودش توجه ندارد. وقتی که انسان مجیء زید را می داند، بیشتر توجه به همان معلوم بالعرض است، نه معلوم بالذّات، و چه بسا که انسان غافل از این صورت ذهنیۀ معلومۀ بالذات است. می خواهیم ببینیم که در اینجا اگر ما انبعاث را مستند به بعث بکنیم و بگوییم: «هذا العبد انبعث من بعث المولی» آیا چه مسامحه ای در اینجا به کار رفته است ؟ چه کمبودی در اینجا وجود دارد؟ آیا بعث المولی وجود ندارد؟ که دارد، آیا به واسطۀ علم این به بعث، انبعاث از بعث، تحقق پیدا نکرده است ؟ انبعاث هم که از بعث تحقق پیدا کرده است«لو لا بعث المولی» که الان متحقق است، انبعاث تحقق پیدا نمی کرد.

منتها ممکن است با توجه به مثال دیروز، بگویید: اگر بعث المولی هم نبود بلکه یک اعتقاد محض نسبت به بعث بود، بدون اینکه بعث، واقعیتی داشته باشد باز هم انبعاث تحقق پیدا می کرد، باز هم انبعاث وجود پیدا می کرد، مانند همان مثالی که دیروز عرض کردیم، که کسی یک حیوانی را از دور می بیند و اعتقاد به سبعیّت این حیوان پیدا می کند و به دنبال آن اعتقاد، خوف و وحشت در او به وجود می آید، و چه بسا به حسب واقع، یک حیوان اهلی است و هیچ درندگی در او وجود ندارد. ممکن است که شما عینا اینجا همین مسأله را پیاده بکنید.