سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 250

بعثی در اینجا هست ؟ فرض این است که بعث، مشکوک است. شبهه، شبهۀ وجوبیه است. معنای شبهه وجوبیه، شکّ در این است که مولا بعث دارد یا ندارد. پس اگر شما این مشکوک الوجوب را انجام دادید در اینجا دیگر اطاعت تحقق پیدا نمی کند، برای اینکه شما از بعث منبعث نشده اید بلکه از احتمال البعث منبعث شده اید، و اسم انبعاث از احتمال البعث، اطاعت المولی نیست. عنوان اطاعت در اینجا تحقق پیدا نمی کند.

وجود اطاعت بیشتر در انبعاث از بعث احتمالی

سابقا هم عرض کردیم: جواب این مطلب این است که آیا اگر کسی از علم به بعث در آنجایی که بعث واقعی است، منبعث بشود، از نظر عرف و عقلا در مقام اطاعت روشن تر اطاعت کرده است، یا کسی که در مقام اطاعت، اینقدر پیش رفته است که حتّی منتظر علم به بعث هم نیست، اگر احتمال بدهد که مولا یک بعثی دارد، احتمال بدهد که صلاه«عند رویه الهلال» واجب است، به همین احتمال، ترتیب اثر می دهد و این مشکوک الوجوب را در خارج انجام می دهد؟ آیا در اینجایی که انبعاثش ناشی از احتمال البعث است به نظر شما در مقام اطاعت رتبه اش بالاتر از آن کسی نیست که تا علم به بعث پیدا نکند، منبعث نمی شود؟ عبدی که روی احتمال بعث مولا، ترتیب اثر می دهد، مطیع تر نیست از آن عبدی که تا علم به بعث پیدا نکند، هیچ گونه تحرّک و انبعاثی در او به وجود نمی آید؟ نه تنها این اطاعت است بلکه مقام و رتبۀ اطاعتش بالاتر از آن عبدی است که فقط در مورد علم به بعث منبعث می شود، و الاّ تا علم به بعث پیدا نکند، هیچ حرکت و تحرّکی در او به وجود نمی آید، اما این اینقدر در پیشگاه مولا خاضع و مطیع است که اگر احتمال بدهد که مولا یک خواستی دارد آن خواستش را در خارج به احتمال اینکه مطلوب مولاست و مبعوث الیه مولاست انجام می دهد.

پس احتیاط در شبهات بدویه نه تنها در عنوان اطاعت، کمبودی ندارد بلکه از نظر مقام اطاعت، بالاتر از اطاعت در مورد علم تفصیلی یا علم اجمالی به بعث است. اینجا با وجود احتمال، تحرک تحقق پیدا کرده است، اما در موارد علم، چه تفصیلی و چه اجمالی، بالاخره پای علم در کار است و تحریک در مورد علم تحقق پیدا کرده است. لذا روی قاعدۀ عرف و عقلا اینجا هم مقام اطاعت کاملا تحقق دارد و هیچ کمبودی از نظر اطاعت، نمی توانیم در اینجا تصوّر بکنیم. بالاخره این شبهه ای که در رابطۀ با مطلق