سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 275

پیش می آید که آیا چه مقدار باید فحص بشود که او در مرحله دوم بحث است ؟

مرحله اول در«اصل لزوم الفحص فی جریان البرائه العقلیه» است. در این مرحله ممکن است ما مخالف هم داشته باشیم و دلیلی هم به نفع مخالف اقامه شده که اصلا فحص لازم نیست، اصلا فحص کردن لزوم ندارد. همین مقدار که شما احتمال تکلیف و احتمال عدم تکلیف می دهید، برای جریان برائت کافی است و نیازی به فحص ندارد.

چرا؟

دلیل مدعیان عدم لزوم فحص

دلیلش عبارت از این است که می گوید: شما در بعضی از بحث های گذشته، مطلبی را ذکر کردید که ما می خواهیم اینجا از آن مطلب استفاده بکنیم. شما در آن مسأله ای که در مقابل مرحوم محقق نائینی(اعلی الله مقامه الشریف) بود، گفتید: ما قبول نداریم که انبعاث، استناد به بعث واقعی دارد برای اینکه ممکن است بعث واقعی، وجود داشته باشد لکن در دنبال او، انبعاث تحقق پیدا نکند، به لحاظ اینکه این جاهل به بعث است، اطلاعی از بعث ندارد و چه بسا اعتقاد به عدم بعث هم دارد، یقین دارد که اصلا بعثی وجود ندارد، یقین به خلاف واقع، یقین مخالف با واقعیت. پس اگر بعث«بوجوده الواقعی» می خواست موجب انبعاث بشود، دیگر در صورت جهل هم باید موجب انبعاث بشود، در صورت اعتقاد به عدم هم باید موجب انبعاث بشود درحالی که واقعا مسأله اینطور نیست. تا انسان علم به بعث پیدا نکند، تا اطلاع به وجود بعث پیدا نکند، انبعاث تحقق پیدا نمی کند.

بلکه در یک نظر دقیق تر، گفتید که استناد انبعاث به بعث، استناد عرضی است و آن که بعث به او استناد دارد بالذات، عبارت از علم به بعث است که علم عبارت از آن صورت ذهنیۀ کاشفۀ از بعث و حاکیه از بعث بود، و حتی در مقام عنوان معلومیت، گفتید: شما که می گویید: فلان چیز برای من معلوم است، واقعش این است که او معلوم بالعرض است و الاّ آن که معلوم بالذات، آن صورتی است از آن شیء در ذهن شما وجود دارد و آن صورتی است که حکایت از معلوم فی الخارج می کند. معلوم بالذات آن صورت است، معلوم بالعرض، آن محکی و مکشوف است. همان طوری که مسأله دربارۀ معلومیت، اینطور است، در رابطه با انبعاث هم اینطور است. انبعاث بالذات، به همان صورت ذهنیۀ