سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 289

چه مقررات الزامی وجوبی و چه مقررات الزامی تحریمی. پس علم اجمالی به ثبوت یک احکام الزامی، در شریعت، یک امر مسلّمی است.

بعد گفته اند که لازمۀ این علم اجمالی، این است که انسان برود و این احکام را بدست بیاورد. شما که علم اجمالی دارید به اینکه احکامی در اسلام هست، در حقیقت خود عقل شما را الزام می کند که پس باید دنبال کنید، باید بدست بیاورید. مبادا این احکام الزامیه مخالفت بشود مبادا مورد بی اعتنائی قرار بگیرد. پس خود عقل در دنبال علم اجمالی، مسألۀ فحص را الزام می کند، برای اینکه آن احکام معلومۀ بالاجمال مورد مخالفت و بی اعتنایی قرار نگیرد. در حقیقت علم اجمالی موجب تنجیز آن احکام است و لازمۀ منجّزیت آن احکام، عدم جواز مخالفت است، و لازمۀ عدم جواز مخالفت، بدست آوردن و اطلاع بر آن احکام است و این در رابطۀ با فحص قرار می گیرد.

عدم جریان برائت در اطراف علم اجمالی

لکن یک جوابی از این استدلال در ما نحن فیه وجود دارد که بطور کلی این استدلال را از بین می برد، و آن این است که ما برای چه استدلال می کنیم ؟ مدّعای ما چیست که این دلیل، دلیل بر آن مدّعا قرار بگیرد؟ ببینیم آیا بین دلیل و مدعا، مطابقت تحقق دارد؟ دلیل منطبق بر مدعا هست ؟ یا اینکه منطبق بر مدّعا نیست ؟

مدّعای ما عبارت از این است که آیا قبل از جریان برائت عقلیه که مستندش قاعدۀ قبح عقاب بلابیان است، فحص لازم است یا اینکه فحص لازم نیست ؟ بحث ما این است: در جریان برائت عقلیه«هل یعتبر الفحص أم لا یعتبر الفحص ؟» برائت عقلی و همچنین نقلی اش که فعلا مورد بحث ما نیست. برائت عقلی در کجا جاری می شود؟ آیا اگر ما در یک جایی علم اجمالی به تکلیف داشته باشیم اصلا جای جریان برائت هست ؟ یا اینکه مجرای برائت، عبارت از شکّ در تکلیف است. شکی که نه ارتباطی به علم اجمالی داشته باشد، و نه علم تفصیلی. آنجایی که شما علم تفصیلی به تکلیف دارید، به ما ارتباطی ندارد، آنجایی که شما علم اجمالی به تکلیف دارید، در علم اجمالی به تکلیف هم برائت، جریان پیدا نمی کند. علم اجمالی به تکلیف، مجرای قاعدۀ اشتغال است. مجرای برائت، شک در تکلیف است. در مورد این شک در تکلیف می خواهیم ببینیم که آیا جریان برائت، مشروط به فحص از تکلیف است ؟ یا اینکه مشروط به فحص